گرمای شدید کدام مقاصد گردشگری ایران را تهدید می کند؟ بررسی استان های پرخطر و نتایج یک پژوهش ملی

افزایش دمای هوا و تکرار موج های گرما در سال های اخیر، علاوه بر تاثیر بر سلامت انسان و محیط زیست، صنعت گردشگری را نیز با چالش های جدی مواجه کرده است. بسیاری از مقاصد گردشگری ایران، به ویژه در مناطق گرم و خشک، در فصل تابستان با شرایطی روبرو هستند که می تواند کیفیت سفر، امنیت گردشگران و فعالیت مراکز خدماتی را تحت تاثیر قرار دهد.

نتایج یک پژوهش ملی که توسط محققان دانشگاه تهران انجام شده است، نشان می دهد حدود ۲۰.۹۵ درصد از مساحت ایران در گروه آسیب پذیری زیاد و خیلی زیاد در برابر موج های گرما قرار دارد. این مطالعه همچنین مشخص کرده است که مراکز پذیرایی، تفریحی و اقامتی در مقایسه با بسیاری از جاذبه های طبیعی، آسیب پذیری بیشتری دارند. یافته هایی که ضرورت بازنگری در برنامه ریزی گردشگری و مدیریت مقاصد را بیش از گذشته نشان می دهند.

کدام مناطق ایران بیشترین آسیب پذیری را در برابر موج های گرما دارند؟

میزان تاثیر گرمای شدید در تمام مناطق کشور یکسان نیست. عواملی مانند شرایط اقلیمی، تراکم جمعیت، دسترسی به منابع آب، پوشش گیاهی و امکانات خدماتی تعیین می کنند که یک منطقه تا چه اندازه می تواند در برابر افزایش دما مقاومت کند. بر اساس نتایج پژوهش دانشگاه تهران، بخش هایی از مرکز، جنوب غرب و جنوب ایران در وضعیت آسیب پذیری بالاتری قرار دارند.

در این پژوهش، وضعیت استان های مختلف از نظر میزان آسیب پذیری در برابر گرما بررسی شده و تفاوت قابل توجهی میان مناطق کشور به دست آمده است.

بر اساس نتایج اعلام شده، استان های زیر بیشترین سهم از مساحت آسیب پذیر را دارند:

• استان قم: حدود ۹۶ درصد از مساحت استان در گروه آسیب پذیری زیاد و خیلی زیاد قرار گرفته است.
• استان خوزستان: حدود ۷۹ درصد از مساحت این استان در دو گروه آسیب پذیری بالا طبقه بندی شده است.
• استان بوشهر: حدود ۷۴ درصد از مساحت استان در معرض آسیب پذیری زیاد و خیلی زیاد قرار دارد.
• استان تهران: حدود ۶۸ درصد از مساحت این استان در دو گروه آسیب پذیری بالا قرار گرفته است.

در مقابل، استان هایی مانند کردستان، اردبیل، خراسان شمالی و سیستان و بلوچستان سهمی کمتر از ۴ درصد در این دو گروه دارند.

این ارقام نشان می دهند که برنامه ریزی گردشگری در مناطق مختلف کشور نمی تواند بر اساس یک الگوی یکسان انجام شود و هر منطقه به راهکارهای متناسب با شرایط اقلیمی و زیرساختی خود نیاز دارد.

کدام جاذبه ها و مراکز گردشگری بیشتر در معرض خطر گرما هستند؟

یکی از مهم ترین بخش های این پژوهش، مقایسه آسیب پذیری انواع مقاصد گردشگری است. برخلاف تصور رایج، همه جاذبه های گردشگری به یک اندازه تحت تاثیر موج های گرما قرار نمی گیرند. نوع فعالیت، موقعیت جغرافیایی و میزان وابستگی به امکانات شهری می توانند نقش تعیین کننده ای در میزان آسیب پذیری داشته باشند.

بر اساس یافته های پژوهش، سهم انواع مراکز گردشگری در گروه آسیب پذیری زیاد و خیلی زیاد به شرح زیر است:

• مراکز پذیرایی: حدود ۷۷ درصد از این مراکز در گروه آسیب پذیری بالا قرار دارند.
• مراکز تفریحی و خدماتی: حدود ۷۰.۵ درصد از این مراکز با آسیب پذیری زیاد یا خیلی زیاد مواجه هستند.
• مراکز اقامتی: حدود ۷۰ درصد از واحدهای اقامتی در دو گروه آسیب پذیری بالا قرار گرفته اند.
• مقاصد مذهبی: حدود ۶۲.۵ درصد از این مقاصد در گروه آسیب پذیری زیاد و خیلی زیاد طبقه بندی شده اند.
• مقاصد تاریخی: حدود ۴۹ درصد از این جاذبه ها آسیب پذیری بالایی دارند.
• مقاصد طبیعی: حدود ۳۲ درصد از این مناطق در دو گروه آسیب پذیری بالا قرار گرفته اند.

این تفاوت نشان می دهد که مراکز خدماتی و اقامتی به دلیل وابستگی بیشتر به زیرساخت های شهری و قرار گرفتن در مناطق متراکم و گرم، ممکن است در برابر افزایش دما آسیب پذیرتر باشند. در مقابل، پوشش گیاهی و دسترسی به منابع آب در برخی مقاصد طبیعی می توانند به تعدیل شرایط محیطی کمک کنند.

روش ارزیابی خطر گرما در مقاصد گردشگری ایران چگونه بوده است؟

برای بررسی دقیق تر وضعیت گردشگری کشور، پژوهشگران دانشگاه تهران از چارچوب آسیب پذیری هیئت بین دولتی تغییر اقلیم (IPCC) استفاده کرده اند. این چارچوب، آسیب پذیری را تنها بر اساس شدت گرما تعیین نمی کند، بلکه شرایط محیطی و امکانات موجود برای مقابله با آن را نیز در نظر می گیرد.

در این مطالعه، اطلاعات مربوط به تابستان های سال های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴ با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) و با قدرت تفکیک مکانی یک کیلومتر مورد بررسی قرار گرفته است. اطلاعات ۶۱ هزار و ۹۴۵ مقصد گردشگری نیز در این ارزیابی لحاظ شده اند.

سه شاخص اصلی مورد استفاده در این پژوهش عبارت اند از:

• میزان مواجهه با گرما (Exposure): نشان می دهد یک منطقه تا چه اندازه در معرض دماهای بالا و موج های گرما قرار دارد. دمای بیشینه یکی از مهم ترین عوامل تعیین کننده در این بخش است.
• حساسیت (Sensitivity): میزان تاثیر پذیری یک مقصد گردشگری از شرایط نامساعد اقلیمی را مشخص می کند. نوع فعالیت گردشگری، شرایط محیطی و ویژگی های زیرساختی در این شاخص اهمیت دارند.
• ظرفیت سازگاری (Adaptive Capacity): توانایی یک منطقه برای مقابله با پیامدهای گرما و کاهش خسارت های احتمالی را ارزیابی می کند. دسترسی به مراکز درمانی، منابع آب و پوشش گیاهی از عوامل مهم این بخش هستند.

ترکیب این سه شاخص به پژوهشگران کمک کرده است تا نقشه ای از پراکندگی مکانی آسیب پذیری مقاصد گردشگری در سراسر ایران تهیه کنند.

چه عواملی خطر گرما را برای گردشگران افزایش می دهند؟

آسیب پذیری یک مقصد گردشگری فقط به دمای هوا وابسته نیست. ممکن است دو منطقه دمای تقریبا مشابهی داشته باشند، اما به دلیل تفاوت در پوشش گیاهی، دسترسی به آب، امکانات درمانی و زیرساخت های خدماتی، شرایط کاملا متفاوتی را برای گردشگران ایجاد کنند.

بر اساس تحلیل پژوهش دانشگاه تهران، برخی عوامل نقش مهم تری در تعیین میزان آسیب پذیری دارند:

• دمای بیشینه هوا: مهم ترین عامل اقلیمی در تعیین میزان مواجهه با گرما است و افزایش آن می تواند فشار حرارتی وارد شده به گردشگران را بیشتر کند.
• دسترسی به مراکز درمانی: مهم ترین عامل در میان شاخص های ظرفیت سازگاری شناخته شده است. وجود مراکز درمانی در نزدیکی مقاصد گردشگری می تواند در مدیریت شرایط اضطراری و رسیدگی سریع به افراد آسیب دیده موثر باشد.
• پوشش گیاهی: درختان و فضاهای سبز با ایجاد سایه و کمک به تعدیل دمای محیط، می توانند شرایط مناسب تری برای حضور گردشگران فراهم کنند.
• دسترسی به منابع آب: منابع آب در تعدیل شرایط محیطی و تامین نیازهای گردشگران نقش دارند و یکی از عوامل موثر در افزایش ظرفیت سازگاری مقاصد محسوب می شوند.

این یافته ها نشان می دهند که توسعه زیرساخت های گردشگری باید علاوه بر امکانات رفاهی، به شرایط محیطی و خدمات ضروری برای مقابله با گرما نیز توجه داشته باشد.

راهکارهای کاهش آسیب موج های گرما در مناطق گردشگری ایران چیست؟

افزایش تاب آوری مقاصد گردشگری در برابر تغییرات اقلیمی به برنامه ریزی متناسب با ویژگی های هر منطقه نیاز دارد. ایجاد امکانات سرمایشی به تنهایی نمی تواند تمام مشکلات ناشی از گرمای شدید را برطرف کند. مدیریت زمان بازدید، تامین آب، ایجاد سایه و افزایش آمادگی مراکز خدماتی از جمله اقداماتی هستند که می توانند خطرات احتمالی را کاهش دهند.

پژوهشگران دانشگاه تهران نیز برای انواع مختلف مقاصد گردشگری، راهکارهای متفاوتی پیشنهاد کرده اند:

مدیریت گرما در بناهای تاریخی و فرهنگی

بناهای تاریخی به دلیل ارزش معماری و محدودیت های حفاظتی، امکان تغییرات گسترده در ساختار فیزیکی خود را ندارند. به همین دلیل، اقدامات سازگاری در این مکان ها باید به گونه ای انجام شوند که به اصالت و ارزش میراث فرهنگی آسیب وارد نکنند.

مهم ترین اقدامات پیشنهادی عبارت اند از:

• تنظیم ساعت بازدید و انتقال فعالیت های گردشگری به ساعات خنک تر روز
• ایجاد سایه بان های سازگار با معماری و ارزش تاریخی بنا
• فراهم کردن فضاهای استراحت مناسب برای گردشگران
• اطلاع رسانی درباره شرایط جوی و خطر گرمای شدید

افزایش ایمنی در مقاصد مذهبی و پرتردد

مقاصد مذهبی در بسیاری از ایام سال، به ویژه مناسبت های خاص، میزبان تعداد زیادی از زائران هستند. تجمع افراد در فضای باز و قرار گرفتن طولانی مدت در معرض نور خورشید می تواند احتمال بروز مشکلات ناشی از گرما را افزایش دهد.

برای مدیریت این شرایط می توان اقدامات زیر را در نظر گرفت:

• مدیریت تعداد افراد حاضر در فضاهای پرتردد
• ایجاد سایه و محل های استراحت کافی
• تامین آب آشامیدنی سالم و قابل دسترس
• آماده سازی نیروهای امدادی و خدمات پزشکی
• اطلاع رسانی درباره خطرات گرمای شدید

تقویت زیرساخت های خدماتی و اقامتی

هتل ها، مراکز پذیرایی و مجموعه های تفریحی به دلیل حضور مستمر گردشگران و کارکنان، باید برنامه مشخصی برای مدیریت شرایط گرمای شدید داشته باشند. اختلال در سیستم های سرمایشی، کمبود آب یا نبود امکانات امدادی می تواند علاوه بر کاهش کیفیت خدمات، سلامت افراد را نیز به خطر بیندازد.

اقدامات مهم در این زمینه شامل موارد زیر است:

• بررسی و نگهداری منظم سیستم های سرمایشی و تهویه
• تامین منابع پایدار آب و مدیریت مصرف آن
• ایجاد فضاهای سرپوشیده و سایه دار
• آموزش کارکنان برای شناسایی علائم گرمازدگی
• تدوین برنامه مدیریت شرایط اضطراری

جمع بندی

نتایج پژوهش دانشگاه تهران نشان می دهد که حدود ۲۰.۹۵ درصد از مساحت ایران در گروه آسیب پذیری زیاد و خیلی زیاد در برابر موج های گرما قرار دارد. استان های قم، خوزستان، بوشهر و تهران بیشترین سهم از مناطق آسیب پذیر را دارند و مراکز پذیرایی، اقامتی و تفریحی نیز در مقایسه با مقاصد طبیعی با آسیب پذیری بیشتری مواجه هستند.

این پژوهش همچنین اهمیت عواملی مانند دسترسی به مراکز درمانی، پوشش گیاهی و منابع آب را در افزایش توان سازگاری مقاصد گردشگری مشخص می کند.

نکته مهم این است که مقابله با پیامدهای گرمای شدید نباید صرفا به سیاست های کلی محدود شود. هر مقصد گردشگری با توجه به موقعیت جغرافیایی، نوع فعالیت و امکانات موجود، به برنامه مدیریتی مشخصی نیاز دارد. توجه به این موضوع می تواند به حفظ امنیت گردشگران، پایداری کسب و کارهای گردشگری و کاهش خسارت های ناشی از تغییرات اقلیمی کمک کند.