دروازه کوروش در تخت جمشید کجاست؟ راز بنای باستانی تل آجری و شباهت آن به دروازه ایشتار بابل

دروازه کوروش یکی از آثار کمتر شناخته شده دوره هخامنشی است که بقایای آن در محوطه باستانی تل آجری، در نزدیکی تخت جمشید و در استان فارس قرار دارد. این بنای تاریخی به دلیل معماری متفاوت، آجرهای لعاب دار رنگارنگ و نقوش اسطوره ای، توجه بسیاری از باستان شناسان را به خود جلب کرده است. شباهت تزئینات آن به دروازه مشهور ایشتار در بابل نیز باعث شده است که تل آجری به یکی از محوطه های مهم برای مطالعه ارتباطات هنری و معماری ایران و بین النهرین تبدیل شود.

محوطه تل آجری در فاصله تقریبی سه و نیم کیلومتری تختگاه تخت جمشید و در محدوده دشت مرودشت قرار دارد. این محوطه که در میان زمین های کشاورزی واقع شده، سال ها زیر لایه های خاک پنهان بود تا اینکه کاوش های مشترک باستان شناسان ایرانی و ایتالیایی از سال ۲۰۱۱ میلادی، بخش هایی از یک بنای یادمانی متعلق به دوره هخامنشی آغازین را آشکار کرد.

این بنا در محدوده شهر باستانی پارسه قرار دارد و بر اساس یافته های باستان شناسی، قدمت آن به نیمه دوم سده ششم پیش از میلاد می رسد. برخی پژوهشگران، ساخت آن را به دوره کوروش بزرگ نسبت می دهند؛ با این حال، انتساب قطعی بنا به فرمان مستقیم این پادشاه همچنان نیازمند بررسی شواهد تاریخی و باستان شناسی بیشتری است.

تل آجری؛ بنایی هخامنشی با معماری متفاوت

تل آجری از نظر ابعاد، مصالح و شیوه تزئین، یکی از محوطه های قابل توجه در مطالعات معماری هخامنشی محسوب می شود. برخلاف بسیاری از بناهای شناخته شده تخت جمشید که از سنگ برای ساخت و تزئین استفاده می کنند، در این محوطه کاربرد گسترده خشت و آجر لعاب دار به چشم می خورد. همین تفاوت، اطلاعات ارزشمندی درباره تنوع مصالح و سنت های معماری در آغاز دوره هخامنشی ارائه می دهد.

بر اساس نتایج کاوش ها، ابعاد تقریبی این بنا ۳۹ در ۲۹ متر بوده و بخش هایی از دیوارهای آن با آجرهای لعاب دار و نقوش برجسته تزئین شده است. از مهم ترین ویژگی های معماری تل آجری می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ساختار خشتی و آجری: بدنه اصلی بنا با استفاده از خشت و آجر ساخته شده و بخش هایی از آن دارای تزئینات آجری بوده است.
• آجرهای لعاب دار رنگی: در جریان کاوش ها بیش از ۱۰ هزار قطعه آجر لعاب دار کشف شده که بخشی از آنها برای بازسازی نقوش و پنل های تزئینی مورد مطالعه قرار گرفته اند.
• نقوش اسطوره ای و گیاهی: تصاویر جانوران افسانه ای در کنار طرح های گیاهی، از عناصر اصلی تزئینات بنا بوده اند.
• نشانه های نصب آجرها: روی برخی قطعات، علامت هایی دیده شده که احتمالا برای مشخص کردن ترتیب و محل قرارگیری آجرها هنگام ساخت استفاده می شده اند.

آجرهای لعاب دار تل آجری چگونه ساخته شده اند؟

یکی از مهم ترین جنبه های پژوهش درباره تل آجری، فناوری ساخت آجرهای رنگی و شیوه تولید لعاب های تزئینی آن است. این آجرها فقط مصالح ساختمانی ساده نبودند، بلکه بخشی از یک نظام تزئینی دقیق به شمار می رفتند که برای ایجاد تصاویر پیوسته و هماهنگ روی دیوارها طراحی شده بود.

بررسی های آزمایشگاهی روی نمونه های به دست آمده، اطلاعاتی درباره مواد معدنی و ترکیبات مورد استفاده در تولید رنگ ها ارائه کرده است. تنوع رنگ ها و کیفیت پوشش لعابی نشان می دهد که سازندگان بنا از دانش فنی قابل توجهی برخوردار بوده اند.

از ویژگی های شناسایی شده در این آجرها می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• استفاده از ترکیبات معدنی برای تولید طیف های مختلف رنگی
• شناسایی ترکیبات کبالت و مس در برخی لعاب های آبی و سبز
• استفاده از ترکیبات آنتیموان در برخی رنگ های زرد و سفید
• وجود نشانه های کارگاهی روی قطعات برای تسهیل فرایند نصب
• طراحی آجرها به شکلی که کنار هم قرار گرفتن آنها تصاویر و نقش های کامل تری ایجاد کند

بر اساس اظهارات علیرضا عسگری چاوردی، از باستان شناسان پروژه تل آجری، حدود ۱۸۰ گونه نشانه روی قطعات شناسایی شده است. این نشانه ها می توانستند به استادکاران در تشخیص محل نصب قطعات و بازسازی درست طرح های تزئینی کمک کنند.

شباهت دروازه کوروش به دروازه ایشتار بابل چیست؟

مهم ترین ویژگی تل آجری، شباهت قابل توجه آن به دروازه ایشتار در شهر باستانی بابل است. دروازه ایشتار در زمان حکومت نبوکدنصر دوم، پادشاه بابل نو، ساخته شد و به دلیل استفاده از آجرهای لعاب دار آبی و تصاویر برجسته جانوران اسطوره ای شهرت دارد. این شباهت نشان می دهد که سنت های هنری و فنون معماری بین النهرین در شکل گیری برخی بناهای یادمانی دوره هخامنشی تاثیر داشته اند.

در بررسی تزئینات دو بنا، شباهت هایی در ترکیب بندی نقوش، شیوه ساخت آجرها و تصاویر جانوران افسانه ای دیده می شود. یکی از مهم ترین نمونه ها، نقش جانوری به نام «موشخوشو» است؛ موجودی اسطوره ای با ظاهری ترکیبی که در هنر بابل باستان با خدای مردوک ارتباط دارد.

دروازه ایشتار امروزه به صورت بازسازی شده در موزه پرگامون برلین نگهداری می شود. مقایسه آجرهای کشف شده در تل آجری با نمونه های بابلی نشان می دهد که این دو بنا از نظر شیوه تزئین و برخی عناصر تصویری ارتباط نزدیکی دارند. با این حال، شباهت هنری به معنای یکسان بودن کامل دو سازه نیست و نمی توان تنها بر اساس آن درباره سازندگان یا بانیان بنا نتیجه قطعی گرفت.

کتیبه های میخی تل آجری چه اطلاعاتی درباره این بنا می دهند؟

در میان بقایای به دست آمده از تل آجری، قطعاتی از آجرهای لعاب دار با نشانه های خط میخی نیز کشف شده است. این یافته ها اهمیت زیادی دارند؛ زیرا علاوه بر اطلاعات معماری، امکان بررسی ارتباط فرهنگی و نوشتاری این محوطه با تمدن بابل را فراهم می کنند.

در پژوهشی علمی که در سال ۲۰۱۷ در مجله Iranica Antiqua منتشر شد، دو قطعه از کتیبه های میخی کشف شده در کاوش های سال ۲۰۱۵ بررسی شدند. روی یکی از قطعات، نشانه ای به خط میخی دیده می شود که در زبان اکدی با مفهوم «در» یا «دروازه» ارتباط دارد.

این نشانه با علامت KÁ شناخته می شود و در کنار سایر شواهد معماری، به تفسیر تل آجری به عنوان یک بنای دروازه ای کمک می کند. البته قطعات کتیبه ای ناقص هستند و اطلاعات کافی برای شناسایی نام اصلی بنا یا تعیین قطعی سازنده آن ارائه نمی دهند.

آیا دروازه تل آجری به دستور کوروش بزرگ ساخته شده است؟

یکی از پرسش های مهم درباره این محوطه، ارتباط آن با کوروش بزرگ و برنامه های معماری آغاز دوره هخامنشی است. تاریخ گذاری باستان شناسی نشان می دهد که تل آجری به نیمه دوم سده ششم پیش از میلاد تعلق دارد؛ دوره ای که با فرمانروایی کوروش و سال های آغازین حکومت جانشینان او هم زمان است.

برخی پژوهشگران، از جمله علیرضا عسگری چاوردی، ساخت این بنا را با دوره پس از فتح بابل به دست کوروش مرتبط می دانند. بر اساس این دیدگاه، آشنایی هخامنشیان با هنر و معماری بابلی و حضور استادکاران آشنا با این فنون می توانسته در ساخت چنین بنایی نقش داشته باشد.

با وجود این، باید میان تاریخ گذاری بنا و انتساب مستقیم آن به یک پادشاه تفاوت قائل شد. شواهد موجود، تعلق تل آجری به دوره هخامنشی آغازین را تقویت می کنند، اما تاکنون سند قطعی و مستقیمی که فرمان ساخت آن را به کوروش نسبت دهد، در دست نیست. بنابراین عنوان «دروازه کوروش» بیشتر بیانگر یک انتساب تاریخی و تفسیری است تا هویتی که به طور قطعی با کتیبه یا سند هم زمان اثبات شده باشد.

تل آجری و ارتباط آن با شهر باستانی پارسه

اهمیت تل آجری تنها به معماری و تزئینات آن محدود نمی شود. موقعیت این محوطه در نزدیکی تخت جمشید، پرسش های مهمی درباره ساختار شهر باستانی پارسه و محدوده فعالیت های انسانی در اطراف مجموعه های سلطنتی هخامنشی مطرح کرده است.

در جریان پژوهش های باستان شناسی، بررسی های ژئوفیزیکی و کاوش های انجام شده در محدوده باغ فیروزی، شواهدی از بقایای معماری و مسیرهای آبی شناسایی شده است. این یافته ها می توانند به شناخت بهتر سازمان فضایی پارسه و فعالیت های اقتصادی و صنعتی در پیرامون آن کمک کنند.

سرنوشت دروازه کوروش و علت تخریب آن چه بود؟

بخش قابل توجهی از تزئینات تل آجری در طول قرن ها تخریب شده و آجرهای لعاب دار آن از جای اصلی خود خارج شده اند. با وجود این، بقایای دیوارها، پی ساختمان و قطعات تزئینی به دست آمده از لایه های آوار، امکان بازسازی بخش هایی از معماری اولیه بنا را فراهم کرده اند.

درباره علت تخریب این سازه، فرضیه هایی از جمله وقوع زلزله مطرح شده است. با این حال، برای تعیین دقیق زمان و عامل تخریب، باید به نتایج مطالعات باستان شناسی و بررسی لایه های فروریخته تکیه کرد. پژوهش های منتشر شده در سال ۲۰۱۷ نیز اطلاعات تازه ای درباره مرحله تخریب و ساختار داخلی بنا ارائه کرده اند.

آیا امکان بازدید از دروازه کوروش وجود دارد؟

تل آجری در نزدیکی تخت جمشید و در محدوده باغ فیروزی قرار گرفته است، اما برخلاف تختگاه تخت جمشید، یک مجموعه گردشگری شناخته شده با زیرساخت های معمول بازدید عمومی نیست. قرار گرفتن آن در میان زمین های کشاورزی و ضرورت حفاظت از بقایای باستانی، دسترسی به این محوطه را به موضوعی متفاوت از بازدید از آثار اصلی تخت جمشید تبدیل کرده است.

اگر قصد دیدن این اثر تاریخی را دارید، بهتر است پیش از حرکت، درباره امکان بازدید و مسیر دسترسی از میراث فرهنگی شهرستان مرودشت یا مجموعه میراث جهانی تخت جمشید اطلاعات بگیرید.