پرونده الموت در مسیر ثبت جهانی یونسکو؛ ایکوموس ارزش جهانی دژ تاریخی ایران را تایید کرد
توسط: پرونده «دژ الموت و استحکامات وابسته به آن» یکی از مهمترین پروندههای میراث فرهنگی ایران برای ثبت در فهرست جهانی یونسکو به شمار میرود. این مجموعه تاریخی که یادآور یکی از دورههای مهم تاریخ ایران و تمدن اسلامی است، پس از بررسیهای تخصصی شورای بینالمللی بناها و محوطههای تاریخی (ایکوموس) با نظر مثبت این نهاد مشورتی روبهرو شده است.
ایکوموس در ارزیابی خود، پرونده الموت را واجد شرایط ثبت جهانی دانسته و برخلاف برخی پروندههای پیشین ایران که با درخواست اصلاحات گسترده یا حتی توصیه به عدم ثبت مواجه شده بودند، درباره این پرونده بیشتر پیشنهادهای مدیریتی و اصلاحی ارائه کرده است. این موضوع امیدها برای ثبت جهانی این اثر تاریخی را افزایش داده است.
ایکوموس پرونده دژ الموت را واجد ارزش ثبت جهانی دانست
ایکوموس به عنوان نهاد تخصصی مشورتی یونسکو در زمینه بناها، محوطهها و میراث فرهنگی، پیش از بررسی نهایی پروندهها در کمیته میراث جهانی، ارزیابیهای کارشناسی خود را ارائه میدهد. این ارزیابیها نقش مهمی در تصمیمگیری نهایی اعضای کمیته دارند و معمولا یکی از معیارهای اصلی برای بررسی پروندههای ثبت جهانی محسوب میشوند.
در آستانه برگزاری نشست کمیته میراث جهانی یونسکو در کره جنوبی، ایکوموس نتیجه بررسی خود درباره پرونده «دژ الموت و استحکامات وابسته به آن» را اعلام کرد. بر اساس این گزارش، پرونده الموت از نظر ارزشهای تاریخی و فرهنگی ظرفیت ثبت در فهرست میراث جهانی را دارد.
برخلاف برخی پروندههای گذشته ایران مانند منظر فرهنگی ماسوله، هگمتانه و غارهای پیش از تاریخ خرمآباد که با درخواست اصلاحات گستردهتر از سوی ایکوموس مواجه شده بودند، گزارش مربوط به الموت بیشتر بر بهبود مدیریت، حفاظت و اصلاحات آینده تمرکز دارد و مانعی جدی برای ثبت این اثر مطرح نکرده است.
حمایت ایکوموس از ثبت جهانی الموت بر اساس معیارهای یونسکو
پرونده ثبت جهانی دژ الموت و استحکامات وابسته به آن با استناد به چهار معیار از معیارهای ثبت جهانی یونسکو تهیه و ارائه شده است. این معیارها معمولا بر ارزشهای تاریخی، معماری، فرهنگی، اجتماعی و ارتباط اثر با محیط طبیعی و انسانی آن تمرکز دارند.
ایکوموس پس از بررسیهای انجام شده، یکی از معیارهای پیشنهادی پرونده را منطبق با شرایط ثبت جهانی دانسته و بر اهمیت تاریخی و فرهنگی این مجموعه تاکید کرده است. این موضوع نشان میدهد که الموت توانسته بخشی از استانداردهای سختگیرانه یونسکو برای ورود به فهرست میراث جهانی را برآورده کند.
دژ الموت تنها یک بنای نظامی تاریخی نیست، بلکه بخشی از یک نظام گسترده از استحکامات، مسیرهای ارتباطی، چشماندازهای طبیعی و تعامل انسان با محیط کوهستانی منطقه به شمار میرود. همین ویژگیها باعث شده است ارزش این مجموعه فراتر از یک قلعه منفرد بررسی شود.
پیشنهادهای ایکوموس درباره حریم و محدوده حفاظتی الموت
یکی از بخشهای مهم گزارش ایکوموس به محدوده حریم پرونده اختصاص دارد. این شورا ضمن تایید محدوده اصلی اثر یا «عرصه پیشنهادی»، پیشنهادهایی برای تقویت محدوده حفاظتی اطراف مجموعه تاریخی ارائه کرده است.
کارشناسان ایکوموس معتقدند برای حفظ ارتباط بصری و عملکردی قلعهها با محیط پیرامون، ممکن است لازم باشد بخشهایی مانند برخی روستاها، دامنههای کوهستانی، کف درهها و مسیر رودخانهها در محدوده حریم قرار گیرند. این عناصر بخشی از چشمانداز تاریخی الموت را تشکیل میدهند و حفاظت از آنها میتواند به حفظ یکپارچگی اثر کمک کند.
بر همین اساس، ایکوموس پیشنهاد کرده است ایران در آینده از طریق فرآیند «اصلاح جزئی مرزها» یا Minor Boundary Modification، محدوده حریم پرونده را بازنگری و تقویت کند. این پیشنهاد به معنای رد پرونده نیست، بلکه اقدامی برای افزایش کیفیت حفاظت از اثر پس از ثبت جهانی محسوب میشود.
ضرورت برنامه ریزی برای مقابله با خطرات طبیعی در منطقه الموت
یکی دیگر از موضوعاتی که در گزارش ایکوموس مورد توجه قرار گرفته، مدیریت خطرات طبیعی و محیطی است. منطقه الموت به دلیل شرایط کوهستانی خود با چالشهایی مانند رانش زمین، فرسایش، زلزله، بارندگیهای شدید و پیامدهای تغییرات اقلیمی روبهرو است.
ایکوموس تاکید کرده است که ایران این تهدیدها را به خوبی شناسایی کرده، اما برای مقابله عملی با آنها هنوز به برنامههای جامعتر نیاز دارد. تدوین راهبرد مدیریت ریسک، برنامه سازگاری با تغییرات اقلیمی، کنترل فرسایش خاک و مدیریت منابع آب از جمله پیشنهادهای مطرح شده در این گزارش است.
اجرای چنین برنامههایی نه تنها برای ثبت جهانی اهمیت دارد، بلکه برای حفظ بلندمدت قلعهها و محوطههای تاریخی منطقه نیز ضروری است. بسیاری از آثار تاریخی جهان پس از ثبت یونسکو نیز به دلیل نبود برنامههای حفاظتی مناسب با مشکلات جدی مواجه شدهاند.
نگرانی درباره رشد پوشش گیاهی و آسیب به سازه های تاریخی
ایکوموس در بخش دیگری از ارزیابی خود به مسئله رشد پوشش گیاهی در بخشهای معماری باقیمانده قلعهها اشاره کرده است. اگرچه وجود پوشش گیاهی بخشی از طبیعت منطقه محسوب میشود، اما رشد کنترل نشده آن میتواند به ساختارهای تاریخی آسیب وارد کند.
نفوذ ریشه گیاهان در شکاف دیوارها و بخشهای سنگی و خشتی، به مرور زمان موجب گسترش ترکها و کاهش استحکام سازهها میشود. به همین دلیل، ایکوموس پیشنهاد کرده است برنامهای منظم برای کنترل پوشش گیاهی اجرا شود؛ برنامهای که ضمن حفاظت از بناها، به گونههای بومی منطقه نیز آسیب وارد نکند.
نتیجه گیری
نظر مثبت ایکوموس درباره پرونده «دژ الموت و استحکامات وابسته به آن» یک مرحله مهم در مسیر ثبت جهانی این اثر تاریخی ایران محسوب میشود. اگرچه تصمیم نهایی درباره ثبت یا عدم ثبت این پرونده در نشست کمیته میراث جهانی یونسکو گرفته خواهد شد، اما گزارش ایکوموس نشان میدهد الموت توانسته بخش مهمی از الزامات جهانی را برآورده کند.
