رکورد شکنی فرونشست زمین در ایران؛ تخت جمشید، پاسارگاد و آثار تاریخی در خطر جدی
توسط: فرونشست زمین یکی از جدیترین تهدیدات محیطزیستی و فرهنگی در ایران به شمار میرود. این پدیده که با کاهش سطح آبهای زیرزمینی و تغییرات زمینشناسی مرتبط است، نه تنها زندگی شهری و کشاورزی را تهدید میکند، بلکه بناها و محوطههای تاریخی کشور را نیز در معرض تخریب قرار داده است. ایران از نظر وسعت پهنههای فرونشست، پس از چین و آمریکا، در رتبه سوم جهان قرار دارد و این موضوع اهمیت مدیریت منابع آب و حفاظت از آثار تاریخی را دوچندان میکند.
وضعیت بحرانی فرونشست زمین در ایران
پدیده فرونشست زمین در ایران بهطور مستقیم با برداشت بیش از حد آبهای زیرزمینی مرتبط است. علی بیتاللهی، رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، با اشاره به تشدید این مشکل در سالهای اخیر، میگوید: «وضعیت فرونشست زمین در ایران نسبت به گذشته بحرانیتر شده است.»
کاهش نزولات جوی و خشکترین پاییز نیم قرن اخیر، فشار مضاعفی بر منابع آب زیرزمینی وارد کرده است. در نتیجه برداشت بیش از حد آبهای زیرزمینی برای مصارف شهری، کشاورزی و صنعتی باعث افزایش سریع نرخ فرونشست زمین در مناطق مختلف کشور شده است.
تشدید بحران به دلیل کاهش بارش ها
در سالهای اخیر میزان بارندگیها در بسیاری از مناطق ایران، به ویژه در استانهای شمالی و مرکزی، کاهش محسوسی داشته است. کاهش بارشها به همراه مصرف بیش از حد منابع زیرزمینی، شرایط بحرانی را ایجاد کرده است.
به گفته بیتاللهی، در منطقه ۱۸ تهران طی دو سال اخیر، نرخ فرونشست زمین نسبت به دو سال قبل از آن سه برابر شده و وسعت پهنههای فرونشست در جنوب و جنوب غرب تهران حدود ۴۰ درصد افزایش یافته است. این وضعیت نشان میدهد که تغییرات اقلیمی و مدیریت نادرست منابع آب، عامل اصلی توسعه سریع فرونشست در کشور هستند.
پهنه های با نرخ بالای فرونشست در ایران
در ایران، ۱۸ استان با نرخ فرونشست بیش از ۱۰ سانتیمتر در سال ثبت شده است. بیشترین میزان فرونشست مربوط به جنوب غربی بهرمان رفسنجان استان کرمان با حدود ۴۰ سانتیمتر در سال است.
استانهای البرز، تهران، خراسان رضوی، فارس و اصفهان نیز نرخ فرونشست بالایی دارند. این پدیده حتی در مناطقی با منابع آبی نسبتا بهتر، مانند مازندران، گلستان و آذربایجان شرقی، در حال گسترش است. ایران از نظر وسعت پهنههای فرونشست در جهان رتبه سوم و از نظر تعداد پهنههای دارای نرخ بالای فرونشست در جایگاه نخست قرار دارد.
آثار فرونشست بر بناها و محوطه های تاریخی
یکی از نگرانکنندهترین پیامدهای فرونشست، تأثیر آن بر بناها و محوطههای تاریخی است. بناهایی که از مصالح بنایی و به شیوه سنتی ساخته شدهاند، در برابر این پدیده بسیار آسیبپذیر هستند.
بر اساس مطالعات بیتاللهی، از میان حدود ۶۳ اثر ثبتشده جهانی ایران، ۲۷ اثر در پهنههای فرونشست واقع شدهاند. آثار و محوطههای تاریخی مانند تخت جمشید، پاسارگاد، نقشرستم، مسجد جامع اصفهان و میدان نقشجهان با آثار مشهودی از ترکخوردگی و نشست مواجه شدهاند.
فرونشست نامتقارن و خطرات آن
نرخ فرونشست به تنهایی شاخص کامل برای تعیین خطر نیست؛ فرونشستهای نامتقارن در لبههای پهنهها میتوانند آسیب بیشتری ایجاد کنند. این پدیده باعث ایجاد شکافهای بزرگ و ترکهای شدید در حاشیه دشتها و مناطق تاریخی میشود.
برای مثال، در دشت مهیار اصفهان و محدوده مرودشت، حتی در مناطقی که نرخ فرونشست نسبتاً کمتر است، شکافها و آسیبهای شدید مشاهده شده است. این امر اهمیت بررسی دقیق و مستمر زمینشناسی برای حفاظت از بناهای تاریخی را نشان میدهد.
فرونشست و ساختمان های مدرن
در حالی که برخی ساختمانهای ناایمن در تهران مطرح شدهاند، بیتاللهی تأکید میکند که این ناایمنی عمدتاً به دلیل ضعف سازهای و فرسودگی است و ارتباطی با فرونشست زمین ندارد.
ساختمانهای ناایمن به دلیل خطر حریق و مقاومت پایین در برابر زمینلرزه طبقهبندی شدهاند و تاکنون مطالعات کافی در خصوص ارتباط آنها با پهنههای فرونشست انجام نشده است.
راهکارها و ضرورت مدیریت
فرونشست زمین در ایران نیازمند برنامهریزی دقیق، مدیریت پایدار منابع آب و نظارت علمی بر ساختوسازها است. کاهش برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی، احیای منابع آب سطحی و آموزش عمومی درباره پیامدهای فرونشست از جمله اقدامات ضروری است.
حفاظت از آثار تاریخی نیز باید در اولویت قرار گیرد. استفاده از فناوریهای نوین پایش زمین، اجرای پروژههای تقویت سازهای و ایجاد مقررات حفاظتی میتواند جلوی تخریب بیشتر این میراثهای ارزشمند را بگیرد.
جمع بندی
فرونشست زمین یکی از خطرناکترین تهدیدات محیطزیستی و فرهنگی ایران است که نه تنها مناطق شهری و کشاورزی بلکه آثار تاریخی و محوطههای باستانی را تهدید میکند. ایران از نظر وسعت پهنههای فرونشست در رتبه سوم جهان قرار دارد و بسیاری از استانها با نرخ فرونشست بالای ۱۰ سانتیمتر در سال مواجه هستند.
تخت جمشید، پاسارگاد، نقشرستم و سایر بناهای تاریخی کشور در معرض آسیب جدی قرار دارند و توجه فوری به مدیریت منابع آب، استفاده از فناوریهای پایش زمین و حفاظت سازهای از این آثار ضروری است. تنها با اقدامات هماهنگ و علمی میتوان جلوی تخریب این میراث فرهنگی و محیط زیست را گرفت و پایداری زمین و آثار تاریخی ایران را تضمین کرد.
