میدان نقش جهان اصفهان و بی توجهی کسبه و ضعف نظارت ها
توسط: میدان نقشجهان اصفهان، یکی از برجستهترین آثار ثبتشده جهانی در فهرست میراث یونسکو، سالهاست نمادی از معماری صفوی و شکوه تاریخی ایران است. با این حال، حفظ این اثر ارزشمند با چالشهای جدی مواجه است. تراشیدن دیوارهها و کاشیهای تاریخی توسط برخی کسبه و کمبود نیروی نظارتی، باعث شده تا بخشهای مهمی از این اثر جهانی در معرض آسیب دائمی قرار گیرد. کارشناسان تأکید دارند که بدون مدیریت یکپارچه و برخورد قانونی بازدارنده، این میراث تاریخی ممکن است به تدریج از دست برود و ارزش فرهنگی و اقتصادی آن کاهش یابد.
تخلفات اخیر و آسیب های وارد شده
در روزهای اخیر، یکی از کسبه میدان نقشجهان اقدام به تراشیدن آجرها و کاشیهای جداره حجره خود کرده است تا بتواند سایبان نصب کند. این کاشیها که قدمتی صفوی دارند، حدود یک قرن پیش مرمت شدهاند و هرگونه دخل و تصرف در آنها تهدیدی مستقیم برای استحکام و اصالت میدان محسوب میشود. پیشتر نیز کسبهای برای نصب ویترین، اقدام مشابهی انجام داده بودند؛ این اقدامات نشان میدهد که مشکل تخلفات ساختوساز در این مجموعه تاریخی، یک رخداد تکراری و سازمانیافته است.
تخریب جدارهها و دیوارها به دلیل افزایش متراژ حجره، نصب ویترین یا بالابر، محدود به یک نقطه نیست و بسیاری از حجرههای بازارهای اطراف میدان نیز بهطور مشابه اقدام میکنند. کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند که این اقدامات نه تنها به ارزش تاریخی میدان آسیب میزند، بلکه پایداری سازهها را نیز به خطر میاندازد، بهویژه در شرایط طبیعی غیرقابل پیشبینی مانند زمینلرزه.
کمبود نیروی نظارتی و مشکلات سازمانی
مجموعه بازار اطراف میدان نقشجهان و خود میدان تاریخی تنها توسط دو نیروی یگان حفاظت مورد مراقبت قرار میگیرد. با وجود اینکه این محدوده نزدیک به هشت کیلومتر طول دارد و حدود هفت هزار کسبه در آن فعالیت میکنند، تعداد نیروهای حفاظت بسیار ناکافی است. این کمبود، به ویژه در ساعات شب و روزهای تعطیل که نظارت حضوری کمتر است، باعث میشود بسیاری از تخلفات بدون پیگیری باقی بماند.
علاوه بر این، نبود هماهنگی میان نهادهای مختلف از جمله میراث فرهنگی، شهرداری، اوقاف و هیئت امنای بازار، باعث شده که اقدامات اصلاحی و پیشگیرانه مؤثر نباشد. کارشناسان بر این باورند که مدیریت یکپارچه و ایجاد سازوکار قانونی قوی، تنها راه مقابله با آسیبهای تدریجی بازارهای تاریخی است.
وضعیت بازار هنر و تهدیدات مشابه
بازار هنر اصفهان که پس از احیای آن در دهه ۱۳۴۰ توسط باقر آیتاللهزاده شیرازی و پس از انقلاب اسلامی محل استقرار طلافروشان شد، نیز با تخلفات مشابه مواجه است. بسیاری از حجرهها برای نصب بالابر یا گاوصندوق اقدام به تراشیدن جرزها و دیوارهای قدیمی میکنند. از میان حدود ۸۰ حجره، تنها دو یا سه حجره هنوز طاقهای ضربی و نماهای اصلی خود را حفظ کردهاند. در بسیاری از حجرهها، در و پنجرههای گرهچینی برداشته شده و نمای بیرونی به سبک رومی تغییر یافته است، که این امر اصالت تاریخی بازار را تهدید میکند.
جریمه ها و ضرورت برخورد قانونی بازدارنده
مسئولان میراث فرهنگی اصفهان اعلام کردهاند که برای برخی از کسبه متخلف پرونده قضایی تشکیل شده است، اما کارشناسان معتقدند که تنها تشکیل پرونده کافی نیست. جریمهها باید به گونهای باشد که بازدارنده و متناسب با نوع و گستره تخلف و میزان آسیبی باشد که به اثر تاریخی وارد شده است. در مواردی، میزان جریمه تا ۲۰۰ میلیون ریال بوده و دستور بازسازی بنا به حالت اولیه نیز صادر شده است، اما گستردگی بازار و کمبود نیروی حفاظت، اجرای این دستورات را دشوار کرده است.
خطرات ایمنی و تهدید آتش سوزی
بازار تاریخی اصفهان علاوه بر آسیبهای میراثی، از نظر ایمنی نیز بسیار آسیبپذیر است. سیمکشیهای غیر اصولی و استفاده از مواد قابل اشتعال در حجرهها خطر وقوع آتشسوزی را افزایش داده است. سه ایستگاه آتشنشانی برای محدوده بازار پیشبینی شده، اما همکاری ناکافی کسبه در ایجاد ایستگاهها، مدیریت بحران را با مشکل مواجه کرده است. کارشناسان هشدار میدهند که یک حادثه کوچک میتواند منجر به فاجعهای جبرانناپذیر شود و بخش قابل توجهی از بافت تاریخی را نابود کند.
ضرورت فرهنگ سازی و مشارکت کسبه
متخصصان میراث فرهنگی تأکید دارند که حفاظت از بازار و میدان نقشجهان، تنها با همکاری کسبه امکانپذیر است. فرهنگسازی و اطلاعرسانی درباره اهمیت میراث تاریخی و نقش هر فرد در حفظ آن، میتواند از تخلفات و آسیبهای بیشتر جلوگیری کند. همکاری دستگاههای قضایی، اعمال جریمههای بازدارنده و پایش مستمر، از ارکان مهم جلوگیری از تخریبهای آینده محسوب میشود.
نتیجه گیری
بازار و میدان نقشجهان اصفهان، میراثی بینظیر از دوران صفویه و نمادی از هویت فرهنگی ایران است. آسیبهای ناشی از کمبود نظارت، بیتوجهی برخی کسبه و کمبود بودجه، تهدیدی جدی برای حفظ این اثر جهانی محسوب میشود. راهکار مؤثر، ترکیبی از مدیریت یکپارچه، فرهنگسازی، اعمال قوانین بازدارنده و سرمایهگذاری در حفاظت و ایمنی بازار است تا این میراث تاریخی بتواند نسلهای آینده را نیز به همان شکوه امروز منتقل کند.
