گردشگری پایدار چیست و چرا تعداد گردشگران دیگر معیار موفقیت کشورها نیست؟
برای سال های طولانی، افزایش تعداد گردشگران خارجی یکی از مهم ترین معیارهای سنجش موفقیت صنعت گردشگری کشورها بود. بسیاری از دولت ها تلاش می کردند با توسعه زیرساخت ها، تبلیغات بین المللی و جذب مسافران بیشتر، جایگاه خود را در بازار جهانی گردشگری ارتقا دهند. اما رشد بی رویه این صنعت در برخی مقاصد، پیامدهایی مانند افزایش هزینه مسکن، فشار بر منابع طبیعی، آلودگی محیط زیست و نارضایتی ساکنان محلی را به همراه داشته است.
به همین دلیل، امروزه صرفا تعداد گردشگران ورودی نمی تواند نشان دهنده موفقیت واقعی یک مقصد باشد. شورای جهانی سفر و گردشگری (WTTC) با همکاری مؤسسه آکسفورد اکونومیکس، مجموعه شاخص های جدیدی با عنوان «قدرت، کارایی و فرصت» (PEO) معرفی کرده است تا عملکرد ۱۸۴ کشور را از جنبه های اقتصادی، زیست محیطی و اجتماعی بررسی کند.
شاخص های جدید گردشگری چیست و چرا اهمیت دارند؟
شاخص های قدرت، کارایی و فرصت با هدف ارائه تصویری جامع تر از عملکرد صنعت گردشگری کشورها طراحی شده اند. در این رویکرد، علاوه بر میزان درآمد و گستردگی فعالیت های گردشگری، تاثیر این صنعت بر محیط زیست و فرصت هایی که برای جامعه ایجاد می کند نیز مورد توجه قرار می گیرد.
این چارچوب سه موضوع اصلی را بررسی می کند:
- قدرت (Power): اندازه اقتصادی صنعت گردشگری، سهم آن در اشتغال و میزان سرمایه گذاری در این بخش.
- کارایی (Efficiency): میزان استفاده از منابع طبیعی و آثار زیست محیطی فعالیت های گردشگری در مقایسه با ارزش اقتصادی ایجاد شده.
- فرصت (Opportunity): نقش گردشگری در ایجاد اشتغال، به ویژه برای زنان و جوانان، و کمک به توسعه اجتماعی.
این شاخص ها به سیاست گذاران کمک می کنند تا به جای تمرکز صرف بر افزایش آمار ورود گردشگران، کیفیت و پیامدهای رشد گردشگری را نیز ارزیابی کنند.
شاخص قدرت؛ کدام کشورها از نظر اقتصادی در گردشگری پیشتاز هستند؟
شاخص قدرت، ابعاد اقتصادی و گستردگی صنعت گردشگری را در کشورهای مختلف بررسی می کند. در این بخش، تنها درآمد حاصل از ورود گردشگران اهمیت ندارد، بلکه میزان اشتغال ایجاد شده و سرمایه گذاری در زیرساخت ها و خدمات گردشگری نیز در ارزیابی کشورها نقش دارد.
بر اساس گزارش شورای جهانی سفر و گردشگری، ۱۰ کشور نخست در شاخص قدرت عبارت اند از:
- ایالات متحده آمریکا
- چین
- هند
- آلمان
- فرانسه
- بریتانیا
- ژاپن
- مکزیک
- اسپانیا
- عربستان سعودی
قرار گرفتن این کشورها در رتبه های نخست نشان دهنده گستردگی فعالیت های اقتصادی مرتبط با گردشگری، ظرفیت اشتغال زایی و حجم سرمایه گذاری آن ها در این صنعت است. بنابراین، شاخص قدرت بیشتر بر اندازه و وزن اقتصادی گردشگری تمرکز دارد.
شاخص کارایی؛ گردشگری چه فشاری بر محیط زیست وارد می کند؟

افزایش فعالیت های گردشگری می تواند مصرف انرژی، آب و مواد اولیه را بالا ببرد و میزان انتشار گازهای گلخانه ای را افزایش دهد. به همین دلیل، یکی از موضوعات مهم در ارزیابی گردشگری پایدار، بررسی میزان منابع مصرف شده در برابر ارزش اقتصادی ایجاد شده است.
شاخص کارایی محیط زیستی با در نظر گرفتن چند معیار، مشخص می کند که کشورها تا چه اندازه توانسته اند آثار زیست محیطی گردشگری را مدیریت کنند.
مهم ترین معیارهای این شاخص عبارت اند از:
- انتشار گازهای گلخانه ای: بررسی میزان آلایندگی ناشی از فعالیت های گردشگری.
- مصرف انرژی: ارزیابی میزان استفاده از انرژی و سهم منابع کم کربن در تامین آن.
- مصرف آب: بررسی فشار فعالیت های گردشگری بر منابع آبی.
- آلودگی هوا: سنجش پیامدهای زیست محیطی فعالیت های مرتبط با سفر و گردشگری.
- مصرف مواد: بررسی میزان استفاده از منابع و مواد اولیه در این صنعت.
در میان اقتصادهای پردرآمد، سوئد بالاترین جایگاه را در این شاخص به دست آورده است. کاستاریکا نیز در گروه اقتصادهای با درآمد متوسط رو به بالا رتبه نخست را کسب کرده است. این نتایج نشان می دهند که توسعه گردشگری زمانی ارزشمندتر است که با مدیریت منابع و کاهش فشار بر محیط زیست همراه باشد.
شاخص فرصت؛ گردشگری چگونه به اشتغال زنان و جوانان کمک می کند؟

گردشگری علاوه بر درآمدزایی و جذب سرمایه، ظرفیت قابل توجهی برای ایجاد فرصت های شغلی دارد. هتل ها، رستوران ها، شرکت های حمل و نقل، آژانس های مسافرتی و مجموعه های تفریحی از جمله بخش هایی هستند که به طور مستقیم و غیرمستقیم به اشتغال در این صنعت کمک می کنند.
شاخص فرصت با تمرکز بر ابعاد اجتماعی گردشگری، بررسی می کند که رشد این صنعت تا چه اندازه به بهبود وضعیت اشتغال و مشارکت گروه های مختلف جامعه منجر شده است.
معیارهای اصلی این شاخص شامل موارد زیر هستند:
- رشد اشتغال گردشگری: بررسی میزان افزایش فرصت های شغلی در بخش های مختلف این صنعت.
- اشتغال جوانان: ارزیابی ظرفیت گردشگری برای فراهم کردن فرصت های کاری برای نسل جوان.
- اشتغال زنان: بررسی میزان مشارکت زنان در فعالیت های اقتصادی مرتبط با گردشگری.
بر اساس نتایج این گزارش، کرواسی در میان اقتصادهای پردرآمد رتبه نخست را کسب کرده است. مالدیو در گروه اقتصادهای با درآمد متوسط رو به بالا، السالوادور در گروه اقتصادهای با درآمد متوسط رو به پایین و گامبیا در میان اقتصادهای کم درآمد در جایگاه نخست قرار گرفته اند.
همچنین کشورهایی مانند مالدیو، گرانادا و بلیز نمونه هایی هستند که بخش قابل توجهی از اشتغال آن ها به فعالیت های گردشگری وابسته است.
چرا گردشگری پایدار به معیار اصلی موفقیت کشورها تبدیل شده است؟
گردشگری پایدار به معنای توسعه فعالیت های گردشگری به شکلی است که علاوه بر ایجاد منافع اقتصادی، از منابع طبیعی محافظت کند و کیفیت زندگی جوامع میزبان را نیز در نظر بگیرد. در چنین رویکردی، افزایش تعداد مسافران به تنهایی هدف نیست، بلکه نحوه توزیع منافع اقتصادی و مدیریت پیامدهای گردشگری نیز اهمیت دارد.
برای مثال، ورود تعداد زیادی گردشگر ممکن است درآمد مقصد را افزایش دهد، اما اگر این رشد به افزایش هزینه مسکن، تخریب طبیعت یا فشار بر زیرساخت های شهری منجر شود، نمی توان آن را موفقیتی پایدار دانست.
شاخص های جدید WTTC تلاش می کنند این ابعاد را در کنار یکدیگر بررسی کنند تا دولت ها بتوانند میان توسعه اقتصادی، حفاظت از محیط زیست و منافع اجتماعی تعادل برقرار کنند.
جمع بندی
معیارهای سنجش موفقیت گردشگری در حال تغییر هستند و افزایش تعداد گردشگران دیگر به تنهایی نمی تواند نشان دهنده عملکرد مطلوب یک کشور باشد. شاخص های جدید شورای جهانی سفر و گردشگری با بررسی سه بعد قدرت اقتصادی، کارایی زیست محیطی و فرصت های اجتماعی، تصویر گسترده تری از وضعیت گردشگری ۱۸۴ کشور ارائه می دهند.
این رویکرد نشان می دهد که آینده صنعت گردشگری به توانایی کشورها در ایجاد درآمد و اشتغال، مدیریت مصرف منابع و فراهم کردن فرصت های برابر وابسته است. در نهایت، موفق ترین مقاصد گردشگری لزوما کشورهایی نیستند که بیشترین مسافر را جذب می کنند، بلکه کشورهایی هستند که می توانند از ظرفیت گردشگری برای ایجاد رفاه اقتصادی و اجتماعی، بدون وارد کردن آسیب جدی به محیط زیست، استفاده کنند.
