کشف ۳۱ حلقه فیلم تاریخی از دوران قاجار در کاخ گلستان
توسط: در میان دیوارهای پرشکوه کاخ گلستان، که خود از کهنترین میراثهای تصویری و فرهنگی ایران است، گنجی تازه از دل تاریخ بیرون آمده است. طی عملیات ساماندهی آثار در آلبومخانه این مجموعه، ۳۱ حلقه فیلم از دوران قاجار شناسایی شدهاند؛ تصاویری که احتمال میرود از نخستین نمونههای ضبطشده در تاریخ سینمای ایران باشند.
جزئیات کشف فیلم های قاجاری در کاخ گلستان
بر اساس گزارش «آفرین امامی»، مدیر مجموعه میراث جهانی کاخ گلستان، در جریان عملیات ساماندهی و حفاظت از اشیای موجود در آلبومخانه، کارشناسان به مجموعهای تحت عنوان «فیلم خام» برخورد کردند. بررسی دقیقتر این بخش منجر به شناسایی ۳۱ حلقه فیلم دارای تصویر شد که به دورهی قاجار تعلق دارند.
این مجموعه شامل ۲۸ حلقه فیلم ۳۵ میلیمتری و ۳ حلقه فیلم ۱۶ میلیمتری است. هرچند در آن دوران فناوری فیلمسازی در ایران هنوز به شکل رسمی شکل نگرفته بود، اما احتمال میرود این آثار توسط دربار قاجار و با تجهیزات وارداتی ضبط شده باشند. کارشناسان معتقدند این فیلمها ممکن است مربوط به دوران سلطنت مظفرالدین شاه یا محمدعلی شاه باشند، زمانی که سینما برای نخستین بار وارد ایران شد.
اهمیت فرهنگی و تاریخی این کشف
پیش از این، قدیمیترین فیلمهای شناختهشده در ایران مربوط به سالهای پایانی قرن نوزدهم میلادی و دوران مظفرالدین شاه بود. پادشاهی که پس از بازگشت از سفر اروپا، نخستین دوربین فیلمبرداری را وارد کشور کرد و از مناظر و مراسم درباری تصاویری ضبط شد. اگر حلقههای تازه کشفشده واقعاً به همان دوران تعلق داشته باشند، میتوانند تصویر دقیقتری از آغاز سینمای ایران ارائه دهند.
به گفتهی امامی، این فیلمها میتوانند در تکمیل مجموعهی تصویری دورهی مظفری نقش مهمی ایفا کنند و اطلاعات تازهای دربارهی معماری، پوشش، آداب و رسوم و حتی رفتارهای اجتماعی درباریان و مردم آن زمان به دست دهند. افزون بر این، از آنجا که فیلمها هنوز بهصورت کامل بررسی نشدهاند، احتمال دارد در میان آنها تصاویری از چهرههای ناشناختهی تاریخ معاصر نیز وجود داشته باشد.
آلبوم خانه کاخ گلستان؛ گنجینه ای بی نظیر از میراث تصویری ایران
آلبومخانهی کاخ گلستان یکی از ارزشمندترین مراکز نگهداری آثار تصویری و هنری در خاورمیانه است. این مجموعه بیش از ۶۱ هزار اثر تاریخی را در خود جای داده است که شامل آلبومهای عکس، فتوگرافیها، نقاشیها، نگاتیوهای شیشهای، فیلمهای اولیهی قاجاری و دوربینهای عکاسی و فیلمبرداری قدیمی میشود.
جالب است بدانیم که این مجموعه پس از آلبومخانهی «وینتور» در انگلستان، دومین آلبومخانهی بزرگ و مهم جهان به شمار میرود. آثار موجود در آن نه تنها از ارزش هنری بالایی برخوردارند، بلکه در مطالعهی تاریخ اجتماعی، پوشاک، معماری و روابط فرهنگی ایران در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم نیز نقشی کلیدی دارند.
فیلمهای تازه کشفشده نیز به همین بخش افزوده شدهاند و قرار است پس از بررسیهای فنی، مرمت و دیجیتالیسازی شوند تا برای پژوهشگران و عموم مردم در دسترس قرار گیرند.
چالش های بررسی و حفاظت از فیلم های قاجاری
فیلمهای نیتروسلولزی که در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم ساخته میشدند، بهشدت حساس و قابل اشتعال هستند. به همین دلیل نگهداری آنها نیازمند شرایط خاصی از نظر دما، رطوبت و تهویه است. متخصصان کاخ گلستان اعلام کردهاند که بررسی محتوای دقیق این فیلمها به زمان و مطالعات کارشناسی بیشتری نیاز دارد.
در حال حاضر، کارشناسان در حال ارزیابی وضعیت فیزیکی حلقهها و تعیین امکان ترمیم و نمایش آنها با تجهیزات دیجیتال هستند. در صورت موفقیت، این فیلمها میتوانند در قالب نمایشگاههای دائمی یا مستندهای پژوهشی به نمایش درآیند و بخشی از حافظهی بصری ایران را زنده کنند.
نتیجه گیری
کشف ۳۱ حلقه فیلم از دوران قاجار در کاخ گلستان، تنها یک خبر باستانشناسی فرهنگی نیست؛ بلکه گامی بزرگ در شناخت هویت بصری و تاریخی ایران است. این فیلمها همچون آینهای از گذشته، ما را به روزگاری میبرند که دوربین هنوز تازهوارد بود و تصویر، رؤیایی از آینده محسوب میشد.
