فاجعه زیست محیطی در دماوند؛ دریاچه هویر خشک شد
توسط: دریاچه هویر، که روزگاری همچون نگینی فیروزه‌ای در دامنه‌های البرز مرکزی می‌درخشید، امروز به صحنه‌ای از خاک و گل تبدیل شده است. این دریاچه که در گذشته منبع حیاتی برای پرندگان مهاجر، پستانداران کوهستانی و گیاهان بومی دماوند بود، اکنون به دلیل کاهش شدید بارش‌ها، برداشت بی‌رویه از منابع زیرزمینی و توسعه بی‌ضابطه انسانی، به‌طور کامل خشک شده است.
خشکی دریاچه هویر تنها یک اتفاق طبیعی نیست؛ نشانه‌ای هشداردهنده از بحرانی عمیق‌تر است که محیط زیست ایران را تهدید می‌کند: بحران مدیریت آب و تغییرات اقلیمی.
دریاچه هویر؛ از نگین دماوند تا بستر خشکیده خاک
دریاچه هویر در ارتفاعات شمالی شهرستان دماوند و در نزدیکی روستای هویر، یکی از چشم‌نوازترین جاذبه‌های طبیعی استان تهران به شمار می‌رفت. این دریاچه شیرین، که در منطقه حفاظت‌شده «تار و هویر» قرار دارد، سال‌ها به عنوان منبع زیست برای گونه‌هایی مانند خرس قهوه‌ای، روباه قرمز، سمور و پرندگان مهاجر شناخته می‌شد.
با این حال، کاهش بارندگی در چند سال اخیر و برداشت بی‌رویه آب از چاه‌های اطراف، سطح آب دریاچه را به تدریج پایین آورد تا جایی که در تابستان ۱۴۰۳، دریاچه به‌طور کامل خشک شد. تصاویر ماهواره‌ای و گزارش‌های میدانی نشان می‌دهند که اکنون تنها لایه‌ای ضخیم از گل و رسوبات کف دریاچه را پوشانده است.
دلایل خشک شدن دریاچه؛ ترکیب مرگبار خشکسالی و سوء مدیریت
پدیده خشک شدن دریاچه هویر، حاصل ترکیب دو عامل اصلی است: تغییرات اقلیمی و مدیریت نادرست منابع آبی.
کارشناسان محیط زیست معتقدند که کاهش بارش‌های برف در زمستان، بالا رفتن دمای میانگین سالانه و تغییر الگوی بارش از برف به باران، باعث شده تا ذخیره آب کوهستانی در دماوند به شدت کاهش یابد. در کنار این مسئله، حفر چاه‌های متعدد غیرمجاز و مصرف بی‌رویه آب در بخش ویلاسازی و کشاورزی بدون برنامه‌ریزی، منابع زیرزمینی را به آستانه فرسودگی رسانده است.
حمیدرضا رمضانی، کارشناس ارشد منابع آب، در گفت‌وگویی با رسانه‌های محیط زیستی گفته است:
«آب‌هایی که امروز از چاه‌ها خارج می‌شوند، در واقع آب‌های فسیلی هستند که در هزاران سال در دل زمین ذخیره شده‌اند. مصرف این آب‌ها مثل مصرف پس‌انداز نسل‌های آینده است. ادامه این روند، نابودی کامل منابع آبی منطقه را رقم می‌زند.»
پیامدهای زیست محیطی؛ حیات وحش در آستانه نابودی
خشکی دریاچه هویر تنها از بین رفتن یک منبع آبی نیست، بلکه زنجیره‌ای از بحران‌های اکولوژیکی را به همراه دارد. این دریاچه یکی از زیستگاه‌های کلیدی برای پرندگان مهاجر، خزندگان و پستانداران منطقه بود و حالا با نابودی آن، این گونه‌ها با خطر جدی مواجه‌اند.
نقی میرزاکریمی، رئیس اداره محیط زیست دماوند، اعلام کرده است:
«خشکی دریاچه هویر می‌تواند موجب مهاجرت یا مرگ دسته‌جمعی گونه‌هایی شود که برای نوشیدن آب و تغذیه به این منطقه وابسته بودند. حتی ردپای خرس قهوه‌ای در اطراف دریاچه نشان می‌دهد این پهنه نقش حیاتی در بقای حیات وحش دارد.»
همچنین کارشناسان هشدار داده‌اند که خشک شدن دریاچه، افزایش گرد و غبار محلی، کاهش رطوبت خاک و خطر آتش‌سوزی در پوشش گیاهی اطراف را نیز در پی خواهد داشت. این وضعیت به مرور می‌تواند چهره طبیعی دماوند را برای همیشه تغییر دهد.
توسعه بی ضابطه و افزایش جمعیت؛ عامل انسانی در بحران
در سه دهه گذشته، منطقه دماوند شاهد رشد شتاب‌زده ساخت‌وساز و افزایش جمعیت بوده است. بسیاری از زمین‌های کشاورزی به ویلاهای تفریحی تبدیل شده و مصرف آب در این مناطق چند برابر شده است.
بر اساس آمار کارشناسان منابع آب، مصرف سالانه آب در هر هکتار ویلا بیش از ۵۶ هزار متر مکعب است، در حالی که همین مساحت در بخش کشاورزی تنها به ۸ هزار متر مکعب نیاز دارد. این اختلاف فاحش، نشان‌دهنده فشار عظیمی است که توسعه شهری بر منابع آبی دماوند وارد کرده است.
جمعیت این منطقه در تابستان به حدود یک میلیون نفر می‌رسد، در حالی که توان اکولوژیک دماوند تنها پاسخگوی ۸۵ هزار نفر است. چنین تراکمی، نه‌تنها منابع آبی را تحلیل برده، بلکه تعادل زیست‌بومی منطقه را نیز بر هم زده است.
نقش تغییرات اقلیمی؛ دماوند در خط مقدم بحران جهانی
تغییرات اقلیمی در سال‌های اخیر به‌وضوح در ایران قابل مشاهده است. افزایش میانگین دما، کاهش بارش برف، و تغییر زمان و شدت بارش‌ها، همه عواملی هستند که بر منابع آبی کوهستانی تأثیر مستقیم گذاشته‌اند.
در دماوند، خط برف به ارتفاعات بالاتر رانده شده است؛ پدیده‌ای که به معنای کاهش تدریجی چشمه‌ها و رودخانه‌های دائمی است. کارشناسان می‌گویند اگر الگوی اقلیمی فعلی ادامه پیدا کند، در دهه آینده ممکن است نه‌تنها دریاچه هویر، بلکه بسیاری از چشمه‌های اطراف آن نیز برای همیشه از میان بروند.
اقدامات حفاظتی و آینده مبهم دریاچه هویر
در سال‌های گذشته، اداره محیط زیست دماوند تلاش کرده است تا با محدود کردن تردد در اطراف دریاچه و جلوگیری از شکار غیرمجاز، آرامش نسبی را به زیستگاه بازگرداند. با این حال، بحران کم‌آبی همه این دستاوردها را بی‌اثر کرده است.
به گفته کارشناسان، احیای دریاچه هویر نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات اساسی است؛ از جمله مدیریت علمی منابع آب، توقف برداشت از چاه‌های غیرمجاز، بازچرخانی آب‌های سطحی و برنامه‌ریزی برای کاهش جمعیت موقت در فصل تابستان.
برخی پیشنهاد داده‌اند که بخشی از روان‌آب‌های کوهستانی دماوند با ایجاد مسیرهای طبیعی به سمت حوضه خشک دریاچه هدایت شود تا حداقل بخشی از پهنه آبی احیا گردد. با این حال، تا زمانی که الگوی مصرف آب در منطقه تغییر نکند، هرگونه احیای دریاچه تنها موقتی خواهد بود.
نتیجه گیری
خشکی دریاچه هویر یک هشدار جدی برای آینده محیط زیست ایران است. این حادثه نشان می‌دهد که بحران آب تنها یک مسئله اقلیمی نیست، بلکه ریشه در تصمیمات انسانی، توسعه ناپایدار و مصرف بی‌رویه دارد.
اگر امروز اقدامی جدی برای حفظ منابع آبی و بازنگری در توسعه شهری دماوند صورت نگیرد، فردا نوبت سایر دریاچه‌ها و رودخانه‌های البرز خواهد بود. هویر شاید نخستین قربانی باشد، اما قطعاً آخرین نخواهد بود، مگر آنکه مدیریت آب در ایران به شکلی علمی، هماهنگ و مبتنی بر ظرفیت‌های طبیعی بازتعریف شود.
