تخریب شبانه میراث سلجوقی در اصفهان
توسط: شهر اصفهان، یکی از درخشانترین گوهرهای تاریخ و تمدن ایران، این روزها با خطرات جدی در حفظ میراث فرهنگی خود مواجه است. با وجود هشدارهای متعدد از سوی باستانشناسان و کارشناسان حوزه میراث، روند تخریب آثار تاریخی در سایه منافع تجاری همچنان ادامه دارد. تازهترین نمونه آن، تخریب شبانه لایههای باستانی مربوط به دوره سلجوقی در گذر تاریخی کمرزرین است. این اقدام غیرقانونی موجی از نگرانی و اعتراض را در میان فعالان حوزه میراث فرهنگی برانگیخته است.
تخریب شبانه در کمرزرین؛ شهرداری اصفهان میراث سلجوقی را زیر خاک برد
در اقدامی ناگهانی و بدون اطلاعرسانی قبلی، بخشی از آثار باستانی متعلق به دوران سلجوقی در محل مقابل مسجد تاریخی کمرزرین در منطقه سه اصفهان، هدف عملیات خاکبرداری قرار گرفت. این محوطه که از اهمیت ویژهای در پژوهشهای باستانشناسی برخوردار بود، بارها از سوی متخصصان میراث مورد تأکید قرار گرفته بود که میتواند لایههایی از معماریهای مهم تاریخی، چون قیصریه و کاخهای سلجوقی را در خود داشته باشد.
- موقعیت مکانی تخریب: دقیقا در ضلع مقابل مسجد کمرزرین که از نقاط کلیدی در ساختار تاریخی بافت مرکزی اصفهان به شمار میرود.
- پیشینه هشدارها: باستانشناسان پیشتر در خصوص وجود آثار ارزشمند در این ناحیه بر اساس دادههای ژئوفیزیکی هشدار داده بودند.
- اهمیت تاریخی منطقه: ناحیه کمرزرین یکی از اندک بخشهایی از پروژه زیرگذر میدان امام علی است که آثار باستانی آن هنوز به طور کامل تخریب نشدهاند.
مستندات باستان شناسی نادیده گرفته شد
پیش از این عملیات، مطالعات ژئوفیزیکی مشخص کرده بودند که در زیر خاک این محوطه، شواهد قابل توجهی از معماری دورههای مختلف بهویژه سلجوقیان وجود دارد. بر همین اساس، توافقنامهای میان اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان و شهرداری منطقه سه تنظیم شده بود.
- محتوای توافق: طبق این توافق، مقرر شده بود عملیات خاکبرداری تا عمق محدود سه متر انجام شود و در صورت برخورد با آثار تاریخی، کار متوقف و مجوز رسمی کاوش از پژوهشگاه میراث فرهنگی اخذ گردد.
- تخلف از توافق: علیرغم این توافق، عملیات گستردهای در نیمه شب آغاز شد و با استفاده از ماشینآلات سنگین، لایههای باستانی تخریب شد؛ اقدامی که هیچگونه سابقهای در اسناد پروژه نداشت.
واکنش سریع میراث فرهنگی؛ اما دیگر دیر شده بود
دستگاههای نظارتی میراث فرهنگی در ساعات اولیه وقوع این تخلف، وارد عمل شدند و ادامه کار را متوقف کردند. با این حال، بخش قابل توجهی از آثار باستانی تا آن لحظه تخریب شده بود.
- نوع ماشینآلات مورد استفاده: بیش از دهها کامیون و دو بیل مکانیکی سنگین که نشان از برنامهریزی قبلی برای اجرای این عملیات داشتند.
- وضعیت آثار پس از تخریب: با توجه به گزارشهای میدانی، آثار معماری مربوط به دوران سلجوقی و اشیای منقول با ارزش فرهنگی، به شدت آسیب دیدهاند یا به طور کامل از بین رفتهاند.
- مقایسه با فاجعههای گذشته: این اتفاق، شباهت زیادی به تخریب غمانگیز حمام خسروآغا دارد؛ رخدادی که هنوز در حافظه تاریخی شهر باقی مانده است.
تناقض در عملکرد مدیریت شهری
در حالی که مدیریت شهری اصفهان، توسعه گردشگری را از اولویتهای اصلی خود عنوان میکند، اقداماتی از این دست که به تخریب مستقیم هویت تاریخی منجر میشود، عملاً در تضاد با شعارهای رسمی آنها قرار دارد.
- نتقاد به دوگانگی در گفتار و عمل: چگونه ممکن است از یک سو، شعار احترام به میراث داده شود و از سوی دیگر، در عمل، آثار ارزشمند باستانی زیر بولدوزر برود؟
- چالش میان توسعه و حفظ میراث: بیتوجهی به آثار تاریخی به بهانه پروژههای تجاری، موجب از بین رفتن بخش مهمی از حافظه جمعی شهر میشود؛ حافظهای که قابل بازسازی نیست.
اهمیت لایه های زیرزمینی سلجوقی در بافت اصفهان
در بررسیهای اولیه صورتگرفته توسط تیم باستانشناسی، نه تنها شواهد معماری، بلکه اشیای تاریخی با قدمت بالا نیز مشاهده شده بود. این آثار متعلق به دورههایی همچون تیموری، ایلخانی و بهویژه سلجوقی بودند.
- پتانسیل تاریخی منطقه: احتمال کشف ساختارهای معماری حکومتی یا مذهبی در این ناحیه بسیار بالا بوده است.
- ارزش کاوشهای علمی: اینگونه یافتهها میتوانستند به فهم بهتر از تحولات تاریخی، اقتصادی و اجتماعی اصفهان در دورههای پیشاصفوی کمک کنند.
- تخریب غیرقانونی: عملیات شبانه بدون مجوز رسمی، نقض صریح قانون حفظ آثار ملی محسوب میشود و باید از سوی نهادهای قضایی پیگیری شود.
نتیجه گیری
اتفاقی که در کمرزرین رخ داد، تنها یک مورد از دهها رویداد مشابه در سالهای اخیر است که نشاندهنده ضعف شدید در حفاظت از میراث فرهنگی کشور است. آثار باستانی، نه تنها بخشی از هویت ملی بلکه منابعی ارزشمند برای نسلهای آینده هستند که باید با حساسیت بیشتری حفظ شوند. انتظار میرود با نظارت جدیتر نهادهای مسئول، همزمان با توسعه شهری، حفظ میراث نیز به عنوان یک اولویت جدی در نظر گرفته شود. همچنین رسانهها و افکار عمومی باید نسبت به چنین تخریبهایی واکنش جدی و مطالبهگرانه نشان دهند تا روند نابودی تاریخ متوقف شود.
