سیلاب و سوء مدیریت، قنات جهانی گوهر ریز جوپار را در آستانه تخریب قرار داد

قنات ها یکی از برجسته ترین جلوه های تمدن ایرانی در مدیریت پایدار منابع آب به شمار می روند و طی قرن ها نقش حیاتی در زیست انسانی مناطق خشک و نیمه خشک ایفا کرده اند. قنات جهانی گوهر ریز جوپار در استان کرمان، یکی از نمونه های شاخص این میراث ارزشمند است که به تازگی در پی بارندگی های شدید و ورود رواناب، با آسیب جدی مواجه شده است.

ثبت جهانی قنات گوهر ریز در فهرست یونسکو

ثبت جهانی قنات گوهر ریز جوپار نشان دهنده ارزش فراتر از مرزهای ملی این اثر است. سازمان یونسکو قنات های ایرانی را به عنوان الگویی پایدار در مدیریت منابع آب به رسمیت شناخته و گوهر ریز یکی از اجزای این پرونده جهانی محسوب می شود. این ثبت، مسئولیت حفاظت از قنات را دوچندان می کند.

• قنات گوهر ریز در سال 2016 میلادی ثبت جهانی شده است.
• این ثبت در چهلمین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو انجام شد.
• قنات گوهر ریز به عنوان نمونه ای از سامانه های پایدار تامین آب شناخته می شود.
• هر گونه مداخله در این اثر تابع ضوابط سخت گیرانه یونسکو است.

قدمت و مشخصات فنی قنات گوهر ریز جوپار

شناخت ویژگی های فنی قنات گوهر ریز، اهمیت مهندسی آن را بهتر نمایان می کند. این قنات با ساختاری پیچیده و طراحی دقیق، نمونه ای کم نظیر از توان مهندسان سنتی ایران در بهره برداری اصولی از منابع زیرزمینی آب است.

• قدمت قنات حدود 750 سال و مربوط به دوره صفویه است.
• طول کلی قنات 3 هزار و 556 متر است.
• این قنات دارای 129 حلقه چاه می باشد.
• قنات در قالب 6 رشته مجزا فعالیت می کند.
• دبی آب آن حدود 60 لیتر در ثانیه برآورد شده است.

ورود رواناب و آغاز بحران در قنات گوهر ریز

بارندگی های اخیر در استان کرمان موجب ایجاد رواناب های شدید و ورود آب های سطحی به ساختار قنات شد. این اتفاق که عصر روز جمعه 28 آذرماه رخ داد، منجر به ریزش یکی از میله چاه های قنات شد و نگرانی های جدی درباره تخریب گسترده تر این اثر جهانی ایجاد کرد.

• ریزش یکی از چاه های قنات در اثر ورود رواناب رخ داد.
• افزایش سطح آب، پایداری سازه قنات را تهدید کرد.
• احتمال تخریب بخش های دیگر قنات مطرح شد.
• واکنش سریع اما پرابهام مدیران محلی آغاز شد.

تناقض در مدیریت بحران و مداخلات غیر کارشناسی

پس از وقوع حادثه، اظهارات مختلفی درباره علت اصلی و نحوه مدیریت بحران مطرح شد. برخی احداث سیل بند در بالادست را عامل هدایت آب به سمت قنات دانستند و برخی دیگر مسیر نامناسب رودخانه فصلی را علت اصلی عنوان کردند. آنچه بیش از همه محل بحث شد، استفاده از ماشین آلات سنگین در حریم این اثر ثبت جهانی بود.

• تخریب اطراف یکی از دهانه های چاه با بیل مکانیکی انجام شد.
• این اقدام با هدف تسهیل ورود مقنی ها عنوان شد.
• استفاده از ماشین آلات سنگین با ضوابط یونسکو در تضاد است.
• نگرانی کارشناسان درباره آسیب های بلندمدت افزایش یافت.

نقش جهاد کشاورزی و اظهارات مسئولان محلی

پس از حادثه، مسئولان جهاد کشاورزی و اداره آب و خاک به عنوان متولیان قنات وارد عمل شدند. آنان بر ضرورت اقدام فوری برای جلوگیری از تخریب کامل قنات تاکید داشتند، اما همچنان ابهاماتی درباره حدود اختیارات و نوع مداخلات باقی مانده است.

• متولی قنات، سازمان جهاد کشاورزی و اداره آب و خاک معرفی شد.
• از ورود ماشین آلات سنگین بیشتر جلوگیری شد.
• تنها یک میله چاه برای ورود مقنی تخلیه شد.
• مسئولان بر مرمت سریع قنات تاکید کردند.

خلاء مدیریتی در پایگاه قنات جهانی گوهر ریز

یکی از مهم ترین چالش های آشکار شده در این بحران، نبود مدیریت رسمی در پایگاه قنات جهانی گوهر ریز جوپار است. پس از درگذشت مدیر پیشین پایگاه، تاکنون جانشینی برای او تعیین نشده و این مسئله، خلاء تصمیم گیری تخصصی را به وجود آورده است.

• پایگاه قنات جهانی حدود 38 روز بدون مدیر بوده است.
• مدیر فقید پایگاه شناخت عمیقی از ارزش های قنات داشت.
• نبود مدیر تخصصی زمینه ساز تصمیمات عجولانه شد.
• ضرورت تعیین سریع مدیر جدید احساس می شود.

روایت متفاوت فرمانداری کرمان از عملیات مرمت

روابط عمومی فرمانداری کرمان ساعاتی پس از حادثه، خبر آغاز عملیات احیا و مرمت قنات را منتشر کرد. انتشار تصاویر لودر و بیل مکانیکی در محل قنات، واکنش های متعددی را در میان کارشناسان میراث فرهنگی به دنبال داشت.

• فرمانداری از آغاز عملیات مرمت از عصر 28 آذر خبر داد.
• تخلیه و پمپاژ آب با ماشین آلات سنگین انجام شد.
• اسامی مسئولان حاضر ذکر شد اما نامی از میراث فرهنگی نیامد.
• این موضوع با ضوابط آثار ثبت جهانی مغایرت دارد.

هشدارهای قبلی میراث فرهنگی درباره مسیر رودخانه فصلی

کارشناسان میراث فرهنگی استان کرمان اعلام کرده اند که پیش از وقوع حادثه، درباره عبور رودخانه فصلی از روی قنات هشدارهایی داده شده بود. این هشدارها متاسفانه جدی گرفته نشد و در نهایت منجر به بروز بحران شد.

• مسیر نامناسب رودخانه فصلی عامل اصلی نشست قنات اعلام شد.
• مدیر پیشین پایگاه میراث جهانی تذکراتی ارائه کرده بود.
• حجم بالای آب موجب سست شدن پشته قنات شد.
• اقدامات اضطراری برای جلوگیری از تخریب بیشتر انجام شد.

نجات موقت قنات و ادامه ابهامات

در حال حاضر جریان آب در قنات گوهر ریز دوباره برقرار شده و خطر تخریب کامل به صورت موقت رفع شده است. با این حال، ابهامات جدی درباره علت اصلی حادثه، نحوه مدیریت بحران و رعایت نشدن کامل ضوابط میراث جهانی همچنان پابرجاست.

• قنات فعلا از تخریب کامل نجات یافته است.
• علت اصلی حادثه نیازمند بررسی کارشناسی دقیق است.
• استفاده از ماشین آلات سنگین محل انتقاد است.
• آینده قنات وابسته به تصمیمات اصولی و پایدار است.

نتیجه گیری

حادثه قنات جهانی گوهر ریز جوپار نشان داد که حتی آثار ثبت جهانی نیز در صورت نبود مدیریت تخصصی و هماهنگی بین نهادها، در برابر بحران های طبیعی آسیب پذیر هستند. تعیین سریع مدیر پایگاه، اجرای اقدامات فنی مطابق ضوابط یونسکو و توجه به هشدارهای کارشناسی، برای حفظ این شاهکار مهندسی ایرانی ضروری است. قنات گوهر ریز نه تنها میراث مردم کرمان، بلکه بخشی از هویت جهانی ایران است و حفاظت از آن نیازمند عزم جدی و تصمیم گیری آگاهانه است.