تالاب انزلی در آستانه خشکیدگی؛ علت کاهش آب چیست و برنامه احیای تالاب به کجا رسید؟

تالاب انزلی، یکی از ارزشمندترین زیست بوم های شمال ایران، با چالش های جدی زیست محیطی روبه رو است. بخش هایی از این تالاب که تا چند سال پیش زیر آب بودند، اکنون به خشکی تبدیل شده اند و کاهش عمق مسیرهای قایقرانی نیز نگرانی ساکنان محلی و فعالان محیط زیست را افزایش داده است. کاهش تراز آب دریای کاسپین، رسوب گذاری، مدیریت حقابه و فشارهای انسانی از جمله عواملی هستند که آینده این زیست بوم را تحت تاثیر قرار می دهند.

اما آیا تالاب انزلی هنوز قابل احیاست؟ برای پاسخ به این پرسش، باید علاوه بر میزان آب ورودی، شرایط ماندگاری آب، وضعیت رسوبات و اقدامات اجرایی سازمان حفاظت محیط زیست را بررسی کرد. آرزو اشرفی زاده، مدیرکل دفتر حفاظت و احیای تالاب های سازمان حفاظت محیط زیست، در تشریح وضعیت تالاب انزلی به این چالش ها و برنامه های در دست اجرا پرداخته است.

چرا پهنه آبی تالاب انزلی کاهش یافته است؟

کاهش پهنه آبی تالاب انزلی یکی از نشانه های آشکار تغییر شرایط هیدرولوژیک این زیست بوم است. بر اساس توضیحات مدیرکل دفتر حفاظت و احیای تالاب های سازمان حفاظت محیط زیست، کاهش تراز آب دریای کاسپین در حدود سه دهه گذشته، یکی از عوامل اصلی وضعیت کنونی تالاب به شمار می رود.

طبق اظهارات این مقام مسئول، تراز آب دریای کاسپین طی این مدت حدود ۲ تا ۳ متر کاهش یافته است. این تغییر بر ارتباط آبی تالاب و دریا اثر گذاشته و شرایط ماندگاری آب را در بخش هایی از تالاب دشوارتر کرده است.

با این حال، برای تعیین دقیق میزان کاهش سطح آب تالاب در یک بازه زمانی مشخص، باید داده های پایش محیطی و تصاویر ماهواره ای دوره های مختلف بررسی و با یکدیگر مقایسه شوند. بنابراین، بدون ارائه این داده ها نمی توان عدد دقیقی برای وسعت بخش های خشک شده اعلام کرد.

سهم کاهش حقابه و رسوب گذاری در خشک شدن تالاب چقدر است؟

اگرچه کاهش تراز آب دریای کاسپین از عوامل اصلی وضعیت فعلی تالاب انزلی معرفی شده است، اما نمی توان سایر فشارهای محیطی را نادیده گرفت. کاهش حقابه، برداشت آب در بالادست، استفاده از منابع آب زیرزمینی، تغییرات بارندگی و رواناب و افزایش رسوبات نیز می توانند بر وضعیت تالاب اثر بگذارند.

با این حال، تعیین سهم دقیق هر عامل به مطالعات کمی و مدل سازی علمی نیاز دارد. بر اساس اظهارات مسئولان محیط زیست، در شرایط کنونی باید تغییرات هیدرودینامیک تالاب و ارتباط آن با دریای کاسپین نیز در تحلیل ها مورد توجه قرار گیرد.

یکی از مسائل مهم، اختلاف ارتفاع میان سطح آب تالاب و دریا است. در چنین شرایطی، حتی اگر آب مورد نیاز وارد تالاب شود، بخشی از آن ممکن است به صورت ثقلی به سمت دریا تخلیه شود. به همین دلیل، تامین آب به تنهایی برای احیای تالاب کافی نیست و مدیریت ماندگاری آب نیز اهمیت اساسی دارد.

حقابه تالاب انزلی چقدر است و چه میزان آب وارد آن می شود؟

بر اساس مطالعات اعلام شده از سوی سازمان حفاظت محیط زیست، نیاز آبی تالاب انزلی در شرایط خشکسالی حدود ۱۸۲ میلیون مترمکعب برآورد شده است. در همین شرایط، حجم آب ورودی از رودخانه های منتهی به تالاب حدود ۱.۸۶ میلیارد مترمکعب در سال و میزان بارندگی مستقیم روی پهنه تالاب حدود ۲۷۸ میلیون مترمکعب تخمین زده شده است.

این ارقام نشان می دهند که مسئله تالاب صرفا به میزان آب ورودی محدود نمی شود. بخش قابل توجهی از آب ممکن است به دلیل کاهش تراز دریای کاسپین و شرایط هیدرولوژیک منطقه، در پهنه تالاب باقی نماند.

برای پاسخ دقیق به این پرسش که در سال آبی جاری چه میزان از حقابه واقعا به تالاب رسیده است، به آمار ثبت شده و پایش های مربوط به همان دوره نیاز داریم. ارقام مربوط به نیاز آبی و ورودی برآورد شده، به تنهایی میزان تحقق حقابه در سال جاری را مشخص نمی کنند.

در همین راستا، مطالعه تکمیلی هیدرودینامیک و رسوب تالاب با هدف مدیریت آب در سال ۱۴۰۴ انجام شده است. اجرای پیشنهادهای این مطالعه از محورهای اصلی مدیریت آب و افزایش ماندگاری آن در تالاب به شمار می رود.

لایروبی آبراهه ها چه نقشی در احیای تالاب انزلی دارد؟

رسوب گذاری و کاهش عمق روگاها و انهار، از جمله مشکلاتی است که مسیرهای آبی تالاب و فعالیت قایقرانان محلی را تحت تاثیر قرار می دهد. کاهش عمق آبراهه ها می تواند جابه جایی آب و دسترسی به برخی بخش های تالاب را دشوار کند؛ به همین دلیل، لایروبی در کنار سایر اقدامات مدیریتی مورد توجه قرار گرفته است.

بر اساس توضیحات ارائه شده، لایروبی مسیرهای آبی متناسب با نیاز و درخواست جوامع محلی و قایقرانان و پس از بررسی و دریافت نظر زیرکارگروه حفاظت از اکوسیستم تالاب انجام می شود.

با این حال، لایروبی به تنهایی نمی تواند مشکل خشکیدگی تالاب را برطرف کند. اگر منابع تولید رسوب کنترل نشوند و مدیریت آب به شکل موثری صورت نگیرد، احتمال بازگشت مشکلات همچنان وجود دارد.

از این رو، اقدامات مربوط به لایروبی باید در کنار مدیریت آب، کنترل منابع رسوب در حوضه آبخیز و حفاظت از زیستگاه های تالاب دنبال شوند.

برنامه های احیای تالاب انزلی به کجا رسیده اند؟

در سال های گذشته، مطالعات و طرح های مختلفی برای حفاظت و احیای تالاب انزلی انجام شده است. از جمله این اقدامات می توان به مطالعات مدیریت یکپارچه تالاب، پروژه مدیریت اکولوژیک تالاب انزلی با مشارکت آژانس همکاری بین المللی ژاپن و طرح احیای تالاب اشاره کرد.

با وجود این برنامه ها، برخی اقدامات به دلیل محدودیت منابع مالی یا تکمیل نشدن زیرساخت های مورد نیاز، به اهداف مورد انتظار نرسیده اند. به همین دلیل، تامین اعتبار، تعیین اولویت ها و تقسیم مسئولیت میان دستگاه های اجرایی از نیازهای اساسی احیای تالاب محسوب می شوند.

در کنار مدیریت آب و رسوبات، مقابله با گونه های مهاجم نیز بخشی از برنامه های حفاظتی بوده است. یکی از مهم ترین این گونه ها، سنبل آبی است که گسترش آن می تواند شرایط زیستی تالاب را مختل کند.

بر اساس اعلام سازمان حفاظت محیط زیست، از سال ۱۴۰۲ عملیات پاکسازی سنبل آبی با استفاده از تجهیزات بومی سازی شده و مشارکت ذی نفعان تالاب با جدیت بیشتری دنبال شده است. طبق گزارش ارائه شده، بیش از ۷۰ درصد از سطح آلوده در بخش غربی تالاب با استفاده از دستگاه دروگر بومی سازی شده و مشارکت ذی نفعان پاکسازی شده است.

همچنین مطالعه ای برای تدوین برنامه مقابله با گونه های مهاجم گیاهی با تمرکز بر سنبل آبی انجام شده که هدف آن ارائه راهکارهای متناسب با شرایط اکولوژیک بخش های مختلف تالاب است. اجرای موثر این برنامه به همکاری دستگاه های مسئول و تداوم اقدامات میدانی وابسته است.

آینده تالاب انزلی در پنج سال آینده چه خواهد شد؟

آینده تالاب انزلی به نحوه مدیریت فشارهای محیطی و میزان موفقیت اقدامات احیا بستگی دارد. ادامه کاهش تراز دریای کاسپین، کمبود ماندگاری آب و تداوم مشکلاتی مانند رسوب گذاری و آلودگی می تواند موجب گسترش بخش های کم آب و خشک شده تالاب شود.

با این حال، وضعیت آینده تالاب از پیش تعیین شده نیست. اجرای اقدامات موثر برای مدیریت آب و حفاظت از زیست بوم می تواند از تشدید برخی روندهای مخرب جلوگیری کند. در همین راستا، طرح های اضطراری مدیریت آب به صورت منطقه ای و مرحله ای در دستور کار قرار گرفته اند.

طبق توضیحات مدیرکل دفتر حفاظت و احیای تالاب ها، فاز نخست پروژه احداث سازه کنترل و مدیریت آب در بخش غربی تالاب در حال اجراست. همچنین عملیات همترازسازی بخشی از زهکش های شرق تالاب انزلی دنبال می شود.

هدف این اقدامات، افزایش امکان کنترل جریان آب، بهبود ماندگاری آن در بخش های بحرانی و جلوگیری از تشدید خشکیدگی است. با این حال، ارزیابی میزان موفقیت آنها به نتایج پایش های مستمر و اطلاعات مربوط به تغییرات سطح آب نیاز دارد.