مهمان خانه ندارگ سیستان و بلوچستان؛ معماری ایرانی در فینال جشنواره جهانی معماری
توسط: مهمان خانه ندارگ در روستای کهنانی کش در استان سیستان و بلوچستان قرار دارد و با هدف ایجاد فضایی متناسب با ویژگی های فرهنگی، اقلیمی و اجتماعی منطقه طراحی شده است. یکی از ویژگی های اصلی این پروژه، توجه به معماری بومی و استفاده از ظرفیت های موجود در محل بوده است.
طراحی این مجموعه در سال ۱۴۰۲ انجام شد و مراحل ساخت آن در سال ۱۴۰۳ به پایان رسید. دفتر معماری «دیگر» طراحی و اجرای پروژه را بر عهده داشته و جامعه محلی نیز در فرایند شکل گیری آن مشارکت داشته است.
در این پروژه تلاش شده است به جای ایجاد ساختمانی جدا از محیط روستا، سازه ای شکل بگیرد که از نظر فرم، مصالح و نحوه استفاده با بافت منطقه ارتباط داشته باشد. همین رویکرد یکی از عواملی است که توجه داوران بین المللی را به پروژه جلب کرده است.
راهیابی مهمان خانه ندارگ به فستیوال جهانی معماری
جشنواره جهانی معماری یا World Architecture Festival که با نام WAF شناخته می شود، یکی از رویدادهای شناخته شده بین المللی در حوزه معماری است. پروژه هایی از کشورهای مختلف جهان هر سال در بخش های متعدد این جشنواره مورد ارزیابی قرار می گیرند و آثار منتخب به مرحله نهایی راه پیدا می کنند.
مهمان خانه ندارگ توانسته در دو بخش این رقابت به عنوان فینالیست انتخاب شود. قرار گرفتن یک پروژه بومی از سیستان و بلوچستان در میان آثار منتخب، فرصتی برای معرفی ظرفیت های معماری مناطق کمتر دیده شده ایران در سطح بین المللی ایجاد کرده است.
این پروژه در بخش های زیر به مرحله نهایی راه یافته است:
- پروژه های عمومی و اجتماعی ساخته شده
- بهترین استفاده از سنگ در ساختمان
انتخاب هم زمان این اثر در دو بخش نشان می دهد که داوری پروژه تنها بر زیبایی ظاهری آن متمرکز نبوده و جنبه هایی مانند عملکرد اجتماعی، انتخاب مصالح و ارتباط ساختمان با محیط نیز مورد توجه قرار گرفته است.
چه چیزی معماری مهمان خانه ندارگ را متفاوت می کند؟
معماری پایدار زمانی معنا پیدا می کند که ساختمان تنها از نظر مصرف انرژی بررسی نشود، بلکه شرایط اقلیمی، منابع محلی، فرهنگ منطقه و نیازهای جامعه نیز در طراحی آن نقش داشته باشند. مهمان خانه ندارگ نمونه ای از چنین رویکردی است.
یکی از مهم ترین ویژگی های این پروژه، استفاده از مصالح بومی و به ویژه سنگ است. استفاده هوشمندانه از مصالح موجود در منطقه علاوه بر ایجاد هماهنگی بصری میان ساختمان و محیط پیرامون، می تواند وابستگی به انتقال مصالح از مناطق دور را کاهش دهد.
برخی از مهم ترین ویژگی های این پروژه عبارتند از:
- استفاده از مصالح بومی منطقه
- توجه به ویژگی های معماری محلی
- مشارکت جامعه روستایی در شکل گیری پروژه
- هماهنگی سازه با محیط پیرامون
- استفاده شاخص از سنگ در طراحی و ساخت
- توجه هم زمان به کارکرد اجتماعی و گردشگری
ترکیب این ویژگی ها باعث شده است مهمان خانه ندارگ صرفا به عنوان یک فضای اقامتی دیده نشود، بلکه به نمونه ای از پیوند میان معماری معاصر و ظرفیت های بومی تبدیل شود.
نقش مردم محلی در شکل گیری مهمان خانه ندارگ
یکی از نکات قابل توجه درباره پروژه ندارگ، مشارکت مردم روستای کهنانی کش در شکل گیری آن است. در پروژه های گردشگری روستایی، مشارکت جامعه محلی می تواند تفاوت میان یک سازه صرفا گردشگری و یک پروژه پایدار و تاثیرگذار را رقم بزند.
دفتر معماری دیگر نیز پس از انتخاب این پروژه به عنوان فینالیست، در بیانیه خود از نقش مردم منطقه و اعضای تیم اجرایی تقدیر کرده است. طراحان پروژه تاکید کرده اند که این موفقیت بدون همکاری و تلاش مردم روستای کهنانی کش و همراهان پروژه امکان پذیر نبود.
مشارکت جامعه محلی در پروژه هایی از این نوع می تواند مزایای متعددی داشته باشد:
- ایجاد فرصت های شغلی برای ساکنان منطقه
- حفظ دانش و مهارت های بومی
- افزایش احساس تعلق مردم به پروژه
- جلوگیری از فاصله گرفتن معماری جدید از هویت روستا
- کمک به توزیع درآمد حاصل از گردشگری در جامعه محلی
اهمیت استفاده از سنگ در معماری ندارگ
سنگ یکی از قدیمی ترین مصالح مورد استفاده در معماری است، اما ارزش آن تنها به ظاهر طبیعی یا استحکام محدود نمی شود. زمانی که سنگ متناسب با شرایط اقلیمی و معماری یک منطقه انتخاب شود، می تواند بخشی از هویت ساختمان و ارتباط آن با محیط پیرامون را شکل دهد.
انتخاب مهمان خانه ندارگ به عنوان فینالیست بخش بهترین استفاده از سنگ در ساختمان نیز اهمیت همین موضوع را نشان می دهد. در این پروژه، سنگ تنها یک عنصر تزئینی نیست و به عنوان بخشی از زبان معماری بنا مورد استفاده قرار گرفته است.
استفاده از مصالح محلی همچنین می تواند در برخی پروژه ها هزینه و انرژی مورد نیاز برای حمل و نقل مصالح را کاهش دهد. البته پایداری یک ساختمان به عوامل متعددی مانند روش استخراج مصالح، شیوه ساخت، طول عمر سازه و مصرف انرژی آن نیز وابسته است و صرف استفاده از یک ماده طبیعی، ساختمان را به صورت خودکار به یک پروژه پایدار تبدیل نمی کند.
معماری بومی چگونه به گردشگری پایدار کمک می کند؟
توسعه اقامتگاه ها و فضاهای گردشگری در مناطق روستایی اگر بدون توجه به ظرفیت محیط انجام شود، می تواند به تغییر بافت تاریخی، افزایش فشار بر منابع طبیعی و از بین رفتن هویت محلی منجر شود. به همین دلیل، معماری یکی از عناصر مهم در توسعه گردشگری پایدار محسوب می شود.
پروژه هایی مانند مهمان خانه ندارگ تلاش می کنند گردشگری را با فرهنگ و محیط موجود هماهنگ کنند. استفاده از نیروی انسانی محلی، مصالح منطقه و عناصر معماری بومی می تواند باعث شود درآمد گردشگری بیشتر در همان جامعه باقی بماند.
از سوی دیگر، معماری شاخص می تواند خود به عاملی برای معرفی یک مقصد تبدیل شود. قرار گرفتن پروژه ای از یک روستای سیستان و بلوچستان در میان فینالیست های یک رقابت جهانی، توجه رسانه ها، معماران و گردشگران را به منطقه ای جلب می کند که ممکن است پیش از این برای بسیاری از مخاطبان ناشناخته بوده باشد.
