از خزر تا خلیج فارس؛ ایران به دنبال جایگاه جهانی در گردشگری دریایی

ایران با دارا بودن بیش از ۵۸۰۰ کیلومتر خط ساحلی در شمال و جنوب کشور، از جمله معدود کشورهایی است که ظرفیت عظیم برای توسعه گردشگری دریایی دارد. از سواحل نیلگون خلیج فارس و دریای عمان تا کرانه‌های آرام دریای خزر، پهنه‌های آبی ایران نه تنها از نظر طبیعی، بلکه از نظر فرهنگی و اقتصادی نیز گنجینه‌ای ارزشمند محسوب می‌شوند. با این حال، نبود یک نقشه جامع و هماهنگ برای توسعه این ظرفیت‌ها، سبب شده بخش قابل‌توجهی از پتانسیل گردشگری دریایی کشور مغفول بماند. اکنون وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی در تلاش است با تدوین نقشه‌ای جامع، این ظرفیت خفته را بیدار کند و مسیر توسعه پایدار در حوزه دریا و سواحل را هموار سازد.

ضرورت تدوین نقشه جامع گردشگری دریایی

توسعه گردشگری دریایی بدون برنامه‌ای جامع و هماهنگ میان نهادهای مختلف ممکن نیست. نقشه جامع، نقشه‌راهی است که سیاست‌های ملی، منطقه‌ای و محلی را در یک چارچوب یکپارچه گرد هم می‌آورد و مانع از پراکندگی تصمیم‌گیری‌ها می‌شود.

در نشست هماهنگی اجرای سیاست‌های کلی توسعه دریامحور که با حضور وزیر میراث فرهنگی، نماینده ویژه رئیس‌جمهور و استانداران استان‌های ساحلی برگزار شد، انوشیروان محسنی بندپی، معاون گردشگری کشور، با تأکید بر لزوم هم‌افزایی نهادهای اجرایی گفت: ایران با برخورداری از سواحل گسترده در شمال و جنوب و دسترسی به ۱۱ کشور از طریق دریا، می‌تواند به یکی از مقاصد اصلی گردشگری دریایی در خاورمیانه تبدیل شود. او افزود که توسعه زیرساخت‌ها، سرمایه‌گذاری پایدار و توجه به محیط‌زیست سه ستون اصلی تحقق اقتصاد آبی هستند.

اقدامات وزارت میراث‌ فرهنگی برای توسعه گردشگری دریایی

طی دو سال اخیر، معاونت گردشگری کشور گام‌های مؤثری در راستای اجرایی‌سازی سیاست‌های اقتصاد آبی برداشته است. این اقدامات نه‌تنها جنبه برنامه‌ریزی دارد، بلکه بستر اجرای طرح‌های عملیاتی را نیز فراهم کرده است.

در راستای اجرای بند (ج) ماده ۸۳ قانون برنامه هفتم توسعه، سه نشست ملی گردشگری دریایی برگزار شده و شیوه‌نامه اجرایی توسعه گردشگری ساحلی و دریایی تدوین و به شوراهای استانی ابلاغ گردیده است. همچنین شناسایی روستاهای ساحلی برای ثبت جهانی، تأسیس دبیرخانه ملی پرنده‌نگری، تشکیل میز گردشگری آبی و همکاری با سازمان بنادر برای تعریف مسیرهای گردشگری بین جزایر از جمله دستاوردهای اخیر این حوزه است.

در کنار این اقدامات، ایجاد مسیرهای جدید گردشگری میان جزایر خلیج فارس (از جمله کیش، قشم، هرمز و لارک) و توسعه سفرهای دریایی کوتاه‌مدت بین این مناطق در دستور کار قرار دارد تا گردشگران داخلی و خارجی بتوانند تجربه‌ای نو از سفر در آب‌های جنوبی ایران داشته باشند.

الگوگیری از تجارب جهانی در توسعه گردشگری دریایی

یکی از محورهای اصلی توسعه موفق گردشگری دریایی، استفاده از تجربه کشورهای پیشرو است. در اتحادیه اروپا، گردشگری دریایی به‌عنوان بخشی از اقتصاد آبی (Blue Economy) شناخته می‌شود که سهم قابل‌توجهی در رشد اقتصادی دارد. تنها در سال ۲۰۲۳، ارزش افزوده این بخش در اروپا به بیش از ۸۲ میلیارد یورو رسید.

این موفقیت حاصل برنامه‌ریزی دقیق، حفاظت از اکوسیستم‌های ساحلی، توسعه بنادر تفریحی، و سرمایه‌گذاری بخش خصوصی بوده است. ایران نیز با بهره‌گیری از این الگوها می‌تواند ضمن حفظ محیط‌زیست و تنوع زیستی، مسیر توسعه پایدار و سبز را در حوزه گردشگری دریایی دنبال کند.

سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های سازگار با محیط‌زیست، آموزش نیروی انسانی محلی، و استفاده از فناوری‌های نو مانند شناورهای برقی و سامانه‌های هوشمند رزرو سفرهای دریایی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند الگوی کشورهای اروپایی را در ایران بومی‌سازی کند.

چالش‌ های پیش‌ روی توسعه گردشگری دریایی در ایران

با وجود ظرفیت‌های فراوان، توسعه گردشگری دریایی در کشور همچنان با موانعی روبه‌روست. این موانع نه‌تنها فنی، بلکه مدیریتی و نهادی نیز هستند.

از جمله مهم‌ترین چالش‌ها می‌توان به طولانی بودن فرآیندهای سرمایه‌گذاری، تعدد نهادهای تصمیم‌گیر، نبود مرجع واحد برای صدور مجوز فعالیت در بستر دریا، کمبود اسکله‌ها و شناورهای استاندارد و همچنین ضعف در هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی اشاره کرد. علاوه بر این، در برخی مناطق ساحلی هنوز زیرساخت‌های اقامتی و خدماتی متناسب با استانداردهای بین‌المللی وجود ندارد.

حل این مشکلات نیازمند نگاه یکپارچه و بین‌دستگاهی است. تجربه کشورهایی مانند ترکیه، اندونزی و مالزی نشان داده که تنها با مشارکت واقعی بخش خصوصی، می‌توان ظرفیت‌های گردشگری دریایی را به موتور محرک توسعه اقتصادی تبدیل کرد.

محورهای اصلی نقشه جامع توسعه گردشگری دریایی

نقشه جامع گردشگری دریایی قرار است مجموعه‌ای از اهداف، سیاست‌ها و اقدامات اجرایی را شامل شود که در افق میان‌مدت و بلندمدت قابل اجرا باشند.

بر اساس اظهارات محسنی بندپی، محورهای اصلی این نقشه عبارت‌اند از:

• تعریف مسیرهای ملی و بین‌المللی گردشگری دریایی برای شناورها و کشتی‌های تفریحی
• برگزاری جشنواره‌ها و رویدادهای فرهنگی و ورزشی ساحلی به‌منظور جذب گردشگر داخلی و خارجی
• تسهیل صدور مجوز فعالیت برای شناورهای تفریحی و بنادر گردشگری
• توسعه اسکله‌های استاندارد برای استفاده عمومی و گردشگری
• ایجاد بازارچه‌های صنایع‌دستی و غذاهای محلی در مناطق ساحلی

علاوه بر این موارد، توسعه زیرساخت‌های دیجیتال برای رزرو سفرهای دریایی و معرفی جاذبه‌های ساحلی از طریق پلتفرم‌های آنلاین نیز از برنامه‌های پیش‌روست.

نقش گردشگری دریایی در دیپلماسی فرهنگی و روابط منطقه‌ ای

گردشگری دریایی تنها به بعد اقتصادی محدود نمی‌شود. این نوع گردشگری می‌تواند بستری برای گسترش دیپلماسی فرهنگی و تعاملات مردمی میان کشورهای منطقه باشد. برگزاری تورهای مشترک میان بنادر جنوبی ایران و کشورهای همسایه مانند عمان، قطر و امارات، می‌تواند به تقویت روابط منطقه‌ای و تبادلات فرهنگی کمک کند.

از سوی دیگر، حضور گردشگران خارجی در سواحل ایران نه‌تنها باعث رونق اقتصادی جوامع محلی می‌شود، بلکه تصویر جدیدی از ایران به‌عنوان کشوری امن، زیبا و مهمان‌نواز در سطح بین‌المللی ارائه می‌دهد.

نتیجه‌ گیری

تدوین نقشه جامع گردشگری دریایی، نه فقط یک برنامه اجرایی، بلکه یک تحول راهبردی در سیاست‌گذاری گردشگری کشور است. ایران با منابع طبیعی غنی، موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز و پیشینه فرهنگی گسترده، می‌تواند به یکی از قطب‌های اصلی گردشگری دریایی در غرب آسیا تبدیل شود.

اما تحقق این هدف، مستلزم برنامه‌ریزی علمی، همکاری بین‌نهادی، حمایت از سرمایه‌گذاران و مشارکت واقعی جوامع محلی است. اگر این مسیر با نگاه بلندمدت و پایدار دنبال شود، گردشگری دریایی می‌تواند به‌زودی به یکی از ستون‌های اصلی اقتصاد ملی و چهره جدیدی از ایران در عرصه جهانی تبدیل گردد.